व्हाय डोन्ट यू ....? पूर्वार्ध

गुड्डू प्रेमात पडलीये!! तिनेच मला हे सांगितलं.. कॅबमध्ये माझ्याशेजारी बसलेली हि गुड्डू आता कोणाचीतरी गुड्डू होणार..अर्थात मला काय फरक पडणारे म्हणा! माझ्यासाठी ती आधीपण गुड्डू होती आणि नंतर तिचं लग्न होऊन तिला पोरंबाळं झाली तरी गुड्डूच राहणार.. पण खरंच ती रिलेशनशिप मध्ये असणारेय ? तिच्या आयुष्यातला हा एवढा मोठा डिसिजन आणि मी त्यात अप्रत्यक्षपणे का होईना, इन्व्होल्व सुद्धा नाही? असं कसं होऊ शकतं यार?

तिची आणि माझी ओळख कशी झाली तेपण सुस्पष्ट आठवतंय. मी साडे-अकरावीत असताना नव्या पेठेतल्या विठ्ठलमंदिराजवळच्या 'लोकमान्य' लायब्ररीत आम्ही पहिल्यांदा भेटलो आणि बोललो. पण मी बोललो त्याचं कारण ती दिसायला छान होती हेच असावं! पुन्हा एकदा वाचावी म्हणून मी मुद्दाम सांगून ठेवलेली 'बटाट्याची चाळ' तिला हवी होती आणि मी ती द्यायला तयार नव्हतो. पण तिने "प्लीज" म्हणताना असा काही मोहक चेहरा केला कि मी त्यावेळी 'चाळ' रूमवर न्यायची माझी इच्छा मारून टाकली! कारण एका शाळकरी का असेना पण आकर्षक मुलीसाठी पुस्तकाचा त्याग न करायला सोळा सतरा हे काही अगदीच लहान वय नव्हे!! खरं सांगायचं तर त्याच वयात 'मुलगी' या संज्ञेचा अर्थ कळायला लागतो.

जेव्हा लायब्ररीच्या इंसीडन्सनंतर आमची नुसती 'हाय हलो' वाली ओळख होती तेव्हा म्हणजे एखाद्या आठवडाभरातच एकदा भर पावसाळ्यात डेक्कनच्या बस stop वर या ma'am उभ्या होत्या..मी तिला ओळखलं.. भर पावसाळा जरी असला तरी तो पुण्यातला असल्याने मी जर्किन अथवा छत्रीचं ओझं बाळगायचे देखील कष्ट घेतले नव्हते. मी रिक्षाने हॉस्टेलपर्यंत जायचा विचार करत होतो तेवढ्यात छत्री घेतलेली ती मला तिथे दिसली. मी हाक मारली तेव्हा माझ्याकडे पाहिलं नि पाठमोरी झाली. एकंदरीत दिसणा-या चित्रावरून ma'am मुसमुसत होत्या हे नक्की! मी जवळ गेलो "काय झालंय? काही मदत करू का?"
"जस्स लिव्ह मी अलोन.." माझं वाक्य तोडत ती म्हणाली.. मी चकित होऊन शुंभासारखा तिथंच उभा राहिलो. एकतर छत्री पण नव्हती आणि वरून संततधार पाऊस..
'झक मारली आणि इथे भिजत आलो. च्यायला या पोरी पण ना.. कोण आपलेपणाने विचारतोय तर त्याला फाट्यावर मारतील आणि कोणी भाव देत नसेल तर त्याच्या मागे मागे करतील.. आपण कशाला नसत्या लफड्यात पडा. त्याच्यात परत त्या इंग्लिश मिडीयमवाल्या असल्या तर जास्तच तोरा मिरवतात इंग्लिश झाडून.. आम्हाला पण येतं बरं का? पण तुमचा तो accent नाय जमत..लहान आहे तर एवढा माज,मोठी झाल्यावर तर बघायलाच नको..' मनातल्या मनात असं बरंच काही म्हणत मी 'रिक्षा' असा आवाज दिला.. रिक्षावाला येवून उभा राहिला,मी रिक्षात बसणार इतक्यात "मी येऊ?" असं हुंदक्यात लपलेल्या आवाजात विचारत ma'am पाठोपाठ उभ्या. माझी झालेली चिडचिड मी दाबून ठेवली..
"बस,चटकन..मी हॉस्टेल ला चाललोय,तुला कुठे सोडू?"
"नीलायम च्या इकडे. माझ्या घरी."
"क्काय? कुठे?"
"हो.."
"निर्लज्ज!!" पुन्हा एकदा मी स्वगत म्हटलं! मघाचंच "झक मारली..." चं फिलिंग पुन्हा आलं!!
"अगं कित्ती हेलपाटा पडेल मला माहितीये? त्यापेक्षा असं करू, मी एस पी ला उतरतो.. तू रिक्षा घेऊन पुढे जा. तिथपर्यंत चे पैसे मी देतो पुढचे तू दे." मी अगदीच अरसिक नव्हतो पण हॉस्टेल लाईफमध्ये महिन्याच्या शेवटच्या दिवसांमध्ये 'रिक्षा' ही गोष्ट 'चैन' या प्रवर्गामध्ये मोडली जायची.
ती परत मुसमुसायला लागली.
"त्याच्यात काय रडायचं ?? मी हॉस्टेल वर राहतो अगं.." पुन्हा एकदा "झक मारली..." चं फिलिंग!!
"माझ्याकडे तितके पैसे नाहीयेत.माझी पर्स चोरली बसमध्ये कोणीतरी.." अच्छा..तर हे कारण होतं तर.. मग 'जस्स लिव्ह मी अलोन.' ची मस्ती कशासाठी होती मघाशी?
पाकीट उघडून दहा रुपये आणि चील्लरचा खुर्दा तिला दाखवत मी म्हटलं.."एवढ्यात पोहोचू ?"
"आरामात!" ती खुलली.. "आपण घरी जाऊ, मी तुला पैसे देते मग तू तिथून हॉस्टेल वर जा"
हे काहीतरी मला पटण्यासारखं होतं..

'चमू' हे तिच्यासाठी असणारं माझं नाव!! मला अजिबात आवडायचं नाही! ओळख झाली तेव्हाचा आठवडा..फार फार तर महिनाभर आम्ही एकमेकांना आमच्या ख-या नावांनी हाक मारली असेल.. मग याच .. म्हणजे ती मला चम्या आणि मी तिला गुड्डू. कारण घरी तिला 'गुड्डू' च म्हणत असत. ज्यादिवशी तिला घरी सोडलं तेव्हाच मला कळलं ते.
"ममा , माझी पर्स चोरीला गेली गं.." आईच्या गळ्यात पडून रडत तिने आईला सांगितलं. लहानपणी हि एक मस्त आयडिया असते.. स्वतःची चूक असेल तर स्वतःच गळा काढायचा मग मोठी माणसं ओरडत तरी नाहीत.
"उगी उगी रे गुड्डू.." आईची काळजी.. आईपण गोरीपान, घारे डोळे. बघताक्षणी कोकणस्थ ब्राह्मण ते हेरावं कोणीपण!
"हा होता म्हणून पोचले घरापर्यंत.. " मला कीव आली. कित्ती बाऊ करावा एखाद्या गोष्टीचा? फारफार तर पाऊण तासाचा वॉक असेल डेक्कन ते नीलायम. 'हा होता म्हणून पोचले' म्हणे!!
"thanks रे बाळा.. नाव काय तुझं?" मी माझं नाव सांगितलं..
"पूर्ण नाव काय?" त्यांना आडनाव हवंय ते मला कळलं. :) मी आडनाव सांगितलं आणि म्हणालो.. "आम्ही मराठा, कोकणातले" काकू हसल्या. "नाही रे,तसं काही नाही. मी असंच विचारलं."
तोपर्यंत तिचे बाबा बाहेर आले. त्यांना मी कोण, तिच्या कसा ओळखीचा झालो, आता घरी येण्यामागचं प्रयोजन काय वगैरे सांगितल्यानंतर त्यांनी पुन्हा तोच प्रश्न विचारला..
"नाव काय म्हणालास तुझं?" यावेळी मी पूर्ण नाव सांगून मी ब्राह्मण नाही, मराठा आहे वगैरे पुराण सांगितलं. तरीही ते इम्प्रेस झालेले दिसले!!
"पपा... त्याला त्याच्या हॉस्टेलवर सोडाल? इथेच एस पी च्या हॉस्टेलवर."
"हो हो.. का नाही? चहा घेऊन निघू.. काय राजे? चालेल का?"
मी होकारार्थी मान हलवली..कारण अर्थातच हॉस्टेल लाईफमध्ये महिन्याच्या शेवटच्या दिवसांमध्ये 'चहा' फुकट मिळत असेल तर कोण कशाला नकार देईल? सोबतीला आईबाबांचं गुड्डूपुराण होतंच. लाडकी दिसत होती एकंदरीत. . गुड्डू ची मोठी बहिणपण होती. 'चिंगी'!! तिची सुद्धा ओळख झाली.चहा बिस्कीट खात असताना आमच्या सगळ्यांच्याच ब-याच गप्पागोष्टी झाल्या. संध्याकाळ अनपेक्षितरित्या खूप चांगली गेली. मला सोडल्यानंतर काकांनी 'येत जा सुट्टीच्या दिवशी किंवा असाच अधूनमधून..' असं निमंत्रणही दिलं..

गुड्डू आणि मी तेव्हापासून 'हाय-बाय' वरून प्रमोट होऊन चांगले दोस्त बनलो आणि आता घरच्यांना मी माहित असल्यामुळे आम्हाला..खरतर तिला काहीच इश्श्यू असण्याचं कारण नव्हतं.पुणे शहर नसानसात भिनलं होतं तिच्या. दहावीत होती तरी पण बिनधास्त फिरायची इकडे तिकडे.
"तुला अभ्यासाचं टेन्शन नाही येत?"
"मुळीच नाही.. आमच्या batch पासून दहावीची मेरीट लिस्ट बंद होणारे.. फिलिंग रीलीव्ड.."
"पुढे काय करणारेस?"
"काही विशेष नाही.. यशवंतकडे कच्छी दाबेली खाऊ मग हॉंगकॉंग लेन मध्ये फेरफटका मारू. ए.. बेल्ट्स चांगले मिळतात का रे तिथे? तू पण घे एक.हा कित्ती जुना झालाय.. ए मलापण एक रिस्ट बेल्ट घ्यायचा आहे..कानातले पण बघेन.."
"श्श्... दहावीनंतर काय करणार आहेस?" मी त्रासिक चेहरा केला.
"माहित नाही... आणि ए यार.. घरात पण हेच विचारात असतात सगळे. तू मित्र आहेस कि माझे पपा?" मी गप्प बसलो कारण बारावीतल्या पोरांना असलं बोलणं हास्यास्पद वाटतं.
"आणि तू ट्वेल्थला आहेस..माझ्यापेक्षा फक्त दोन वर्ष पुढे.. डू यू रिमेम्बर?"
"असेन,पण मला तुझ्याएवढा असताना निदान सायन्स ला जायचंय एवढं तरी माहित होतं.. किंबहुना आताही मला पुढे इंजिनियरिंग करायचंय हे माहित आहे. माझं व्होकेशनल सायन्स आहे."
"तुम्ही काय बाबा.. हुशार लोक.."
मी गप्प बसलो.
"मी आर्ट्स ला जाणारे."ती म्हणाली मी चेहरा कसनुसा केला.. आयआयटी मधून बी टेक करणारी पोरं 'गेट' देऊन आयआयटी मधूनच एम टेक करणा-या मुलांकडे पाहून जसा चेहरा करतात तसाच चेहरा इंजिनियरिंग करणारी पोरं एम ए आर्ट्स वाल्यांकडे बघून करतात.. ते एक्स्प्रेशन लिहिता नाही येत पण त्यात एक वेगळीच भावना असते. जरी कागदोपत्री 'मास्टर्स' हि डिग्री मोठी असली तरीसुद्धा!
"का? नववीत चांगले मार्क्स आहेत न तुला.. काकू सांगत होत्या तू कित्ती कित्ती हुशार आहेस ते."
"म्हणून मी आर्ट्स ला जाऊ नये? आय लाईक टू ब्रेक द रुल्स. सायकलने येते ना शाळेत तेव्हा सिग्नलचे नियम पण पाळत नाही मी."
"याला अतिशहाणपणा म्हणतात."
"असतील.. मला आवडतं. आय लाईक टू रीड बुक्स,स्टोरीज, नोवेल्स ..पेपर्स.. एवरीथिंग."
"अगं पण आर्ट्स म्हणजे तेवढंच नसतं. तुला त्यांचा अभ्यास करावा लागतो.. ज्यावेळी तुला तुझ्या आवडत्या गोष्टीवरसुद्धा प्रश्न विचारून त्याची उत्तरं लिहिण्याची अपेक्षा ठेवली जाते तेव्हा ते बोरिंग होतं. इतिहास मी आता जितक्या इंटरेस्टने वाचतो तेव्हा दहावीपर्यंत नाही वाचू शकलो. कारण त्याचा अभ्यास करावा लागत होता..पण तरीही तुला इतकीच आवड असेल तर जायला हरकत नाही आर्टसला."
"हो ना? मला खरंच आर्टसला जायचं आहे रे.. एक काम करेगा? व्हाय डोन्ट यू टेल धिस टू माय पेरेंट्स?"
"मी? बघू..."

तिच्या दहावीने नसलं तरी माझ्या बारावीने आमचं भेटणं बोलणं मर्यादित ठेवलं होतं.तेव्हा तर मोबाईल वगैरे या गोष्टी बिझनेसमन लोकांच्या 'बस कि बात' होत्या.
"तुझा हॉस्टेलचा नंबर दे.."
"कशाला?"
"मला फोन करायचा असेल तर?"
"तू काय वेडी आहेस का? मी करत असतो न तुला फोन मध्ये मध्ये?"
"ते तुला बोलायचं असतं तेव्हा.. व्हॉट इफ आय want टू स्पीक टू यू??"
"नको..मी मुलांच्या हॉस्टेलला राहतो आणि मला आपल्या मैत्रीला कसली लेबलं लावायची नाहीयेत."
"कसली लेबलं?"
"ए..तुला नाही समजणार.. तू शाळेत आहेस अजून.. समजलं ना?"
"ए हट..उगाच मोठा असल्यासारखा वागू नको हां.. दोन वर्ष म्हणजे खूप मोठा नाहीयेस काही.." अर्थात तिच्या असल्या बोलण्यानंतरही मी काही तिला नंबर देण्याच्या फंदात पडलो नाही.

मी इंजिनियरिंगला गेलो तोपर्यंत हिला एस पी मधेच सायन्सला प्रवेश मिळाला होता.. माझं अडमिशनचं चालू होतं त्या दरम्यान हिच्या कॉस्मेटिक्सच्या शॉपिंग साठी आम्ही फिरत होतो.
'चिंगीला का नाही घेऊन फिरत? मला याच्यातलं काही कळतं का?"
"तिला ऑब्जेक्शन असतं.. तुला कळत नाही म्हणून तू थांबवत तरी नाहीस! बाय द वे,दीदी माझ्यासाठी क्लासेसची चौकशी करायला गेलीये. फिजिक्स सुमंत, केम पी डी के, बायो पत्की आणि maths प्रभुदेसाई.. सगळे इथल्या इथे! टेस्ट सिरीज सुद्धा सुधीर्स चे लावेन.."
"तू तर आर्ट्स घेणार होतीस ना?" मला माहित असूनही मी मुद्दाम तिला खिजवण्यासाठी विचारलं..
"तर तर.. तुझी घरच्यांशी भेट करून दिली हीच चूक झाली माझी..सारखं तुझं एग्झाम्पल देऊन 'तो बघ तो बघ ' करत मला सायन्स ला अडमिशन घ्यायला लावली. आय आस्क्ट यू टू हेल्प मी बट यू डिन्ट.."
मी हसलो.. "पुढे काय?"
"काय सारख पुढे काय पुढे काय.. काय पुढे? कायपण केलं तरी लग्न करून एक संसारी बाईच होणारे मी समजलं? ही हुशारी बिशारी काय कामाची नाही.."
"वेडी आहेस का? कितीतरी बायका पुढे काय काय करतात संसार सांभाळून.."
"कोण कोण माहितीये तुला?"
'इंदिरा गांधी, किरण बेदी अं अं.."
"दोनच? त्यापैकी माझ्या इतक्या दिसायला सुंदर कोणी आहेत का?" आयला! काय point काढला होता पोरीने!
"तू कोण समजतेस ग स्वतःला? ऐश्वर्या राय?" मला राग आला.."हां ऐश्वर्या राय.. ती तुझ्यापेक्षा नक्कीच सुंदर दिसते.." मला अचानक सुचलं.
"तिला सुंदर दिसायचेच पैसे मिळतात..मी जाऊ का मॉडेल म्हणून rampwalk करायला? नाहीतर हिरोईन म्हणून?"
"ही..ही..मराठी सिरीयल मध्ये तरी घेतात का बघ!"
"हलो..चक इट! डोन्ट अंडरएस्टिमेट मी..ओके?"
"बाय द वे, तू एअर होस्टेस का नाही होत?"
"गुड ऑप्शन..आय स्वेअर, आय अल्रेडी have थॉट अबाउट इट.. व्हाय डोन्ट यू टेल धिस टू माय पेरेंट्स?"
"मी? अं.. फेअर & लवली ची मोठ्ठी ट्यूब घे ना..पैसे तरी वाचतील. एवढी गोरी आहेस तरी कशाला लावायला पाहिजेत असली क्रीम्स? आणि हा डव्ह चा शाम्पू पण असतो ? मागच्या वेळी pantene का कुठलातरी होता.." मी विषय बदलायला म्हणून काहीतरी बोललो!
"आय नो यू आर ट्रायिंग टू अव्हॉईड द टॉपिक बट एनीवे फेअर & लवलीमध्ये ट्रिपल सन स्क्रीन आहे.. उन्हात चेहरा प्रोटेक्ट होतो.. बाकी अंगासाठी सन स्क्रीन लोशन आहे घरी त्यामुळे tanning नाही होत. आणि हे बघ.. pantene चं ते प्रो व्ही स्टफ.. इट जस डझन्ट सूट्स मा हेअर यू नो.. डव्ह मध्ये कसं.. नॉन ग्रीसी natural आमंड आणि मिनरल ऑइल्स असतात...त्यामुळे...." हा जरा जास्तच बोरिंग विषय होता.
"ए..लाईफबॉय म्हणजे स्वस्त साबण आणि लेसॉनसी आणि मोती म्हणजे भारी--म्हणजे महागातले साबण एवढंच मला कळतं. क्रीम, शाम्पू ,त्यांच्यातले कन्टेन्ट्स...मला हे काही झेपत नाही. तू खरेदी आटप म्हणजे लवकर निघू आपण.." तिने उगाचच चेहरा वाकडातिकडा केला आणि गुपचूप खरेदी आटपली.

कॉलेजला गेल्या वर तिचे ग्रुप्स वाढले, कॉलेजमध्ये फिरायचा,आर्ट सर्कलवाला,ट्रेकचा असे एक ना दोन असंख्य ग्रुप्स झाले..मित्र मंडळही वाढलं पण मी जरी दूर गेलो असलो तरी तिच्या जवळच होतो.



"ए आपण 'साथीया'ला जायचं?" मी एकदा फोन केला तेव्हा तिने विचारलं.
"मी इतक्या लांब येवू? तुझे बाकीचे फ्रेंड्स तयार नाहीत वाटतं.." मी उगीच टोमणा मारला..
"मला फक्त तुझ्याबरोबरच जायचं असेल तर?" तिला माझ्या बोलण्याचा काही फरकच पडत नसे.
"तर काय? कधी कुठे आणि किती वाजता ते सांग..परत उद्या फोन करतो.."
सिटीप्राईड, जे तेव्हा फक्त सातारा रोड लाच होतं, मुलींसाठी सेफ मानलं जायचं. त्यामुळे तिथेच आम्ही तो मुव्ही पाहिला..साल्या या एका मुव्हीमुळे 'आपणपण कुणाच्या ना कुणाच्यातरी प्रेमात पडावं' असा फील कित्येक मुलामुलींच्या मनात आला असावा अशी मला दाट शंका आहे.
बाहेर पडताना गुड्डू वॉशरूमला गेली आणि चिंगीने मला किंवा मी चिंगीला पाहिलं.. तिरक्या नजरेने ती माझ्याकडेच पाहत होती. मी वेव्ह करताच ती तिच्या मैत्रीणीना सोडून माझ्याकडे आली..
"ए.. तू इथे काय करतेयस? सॉल्लीड होता ना मुव्ही? कसा वाटला? " मी विचारलं..
"आर यु डेटिंग हर?"
"क्काय?"
"आय आस्क्ट, आर यु डेटिंग गुड्डू?" आवाजात जोर आणून तिने विचारलं.
उत्तरार्ध

मन्या, प्रेम वगैरे वगैरे!

"ए मन्या.. आली रे." -मी
"मग ? मी काय करू? " -मनू
"आयला! मग मी काय करू ?"
"च्यायला मला माहित असतं तर तुला कशाला बोलावलं असतं?"
"फूल कुठाय?"
"मी नव्हतं आणलं.. मी कशाला आणणार?"
"@$%%^& तेपण आम्हीच आणायचं का? यू फुल!!"
"&(*$^&** कोट्या कसल्या करत बसलायस.. आता काय?"
"!#@!^ **$@$* ए..ती गेलीपण.. आता बस बोंबलत.."
"तुझ्यामुळे.. सगळं तुझ्यामुळे.. कसले फालतू मित्र मिळालेत मला.."
"एक काम नाय केलं तर लगेच फालतू का? हे भारीच!!"

"मरो..दुसरा कायतरी प्लान करू.." मन्याने भैरवी घेतली आणि आम्ही परत अड्ड्यावर आलो.."मिशन फेल्युअर" चा कलंक माथ्यावर घेऊन. मिशन होतं नीलिमा नावाच्या आमच्या कॉलेजमधल्या एका सुंदर मुलीला मागणी -छ्या छ्या- प्रपोज करण्याचं!

नीलिमा उर्फ निलूला पटवण्याचा मन्याचा कितवा प्रयत्न ते मोजणं आम्ही सगळ्यांनी सोडून दिलं होतं. पण बाकीचे सगळे प्रयत्न मन्यातल्या ...सॉरी... मनातल्या मनात होते.. प्रत्यक्षात आलेला हा पहिलाच! तो पण गेल्या तीन-साडेतीन वर्षात!!

मन्याने 'जिन्दगानी' कि काय म्हणतात त्यात खूप मोजक्याच गोष्टी मनापासून केल्या..त्यापैकी माझ्या माहितीतल्या दोन! एक अभ्यास आणि 'निलीमाराधना'. परंतु या दोन्ही ठिकाणी मात्र त्याला अपेक्षित यश लाभलं नव्हतं हे नक्की! मी त्याचा प्रत्यक्ष साक्षीदार होतो. शेकड्यांनी पुस्तकं,नोट्स, झेरॉक्स चा दर सेमला फडशा पाडल्यानंतर इंजिनियरिंगच्या एका वर्षातून दुस-या वर्षातच नव्हे तर एका सेमिस्टर मधून दुस-या सेमिस्टरला जाताना सुद्धा साहेब backlog चं उष्टं-खरकटं घेऊन जात असत.
आणि मग निलू.. ही नीलिमा माझी मैत्रीण.. तसं बघायला गेलं तर फक्त ओळखीची. आमच्या कॉट बेसिस च्या शेजारच्या बंगल्यात पेईंग गेस्ट म्हणून राहायची. त्यामुळे कधी मधी स्माईल द्यायची किंवा मोजकं बोलायची इतकच! पण कॉलेजात पोरींची लांबून जरी ओळख असली तरी मित्रमंडळात "ती माझी फ्रेंड आहे" असा उगीच रुबाब मिरवता येतो न तसा विषय होता एकंदरीत!

तिला तो तिच्या मागे आहे हे माहिती नव्हतं असं नसावं.. पण ती मुद्दाम तसं दाखवायची नाही. मन्या सारखा मला त्याचा मिडीएटर म्हणून वापरायचा प्रयत्न करायचा.. पण आपलीपण मैत्री तुटेल या भीतीने मी जास्त मध्ये मध्ये करायचो नाही.. मुळात मन्यालाच ती मुलगी आवडत असल्यामुळे तशी ती मैत्री असूनही मला 'तसा'ही काही फायदा नव्हता! तरीपण माझ्यात गट्स नाहीयेत हे जाहीरपणे मनुला सांगण्याऐवजी मी हे 'मैत्री तुटेल'चं कारण द्यायचो! आणि वासू.. अरे हो.. सदानंद उर्फ वासू हा आमच्या सगळ्या गैरकृत्यातला पार्टनर. पोरींचा वास काढत फिरणं हा मुख्य धंदा. म्हणून 'वासू' !! दुनियाभर अगणित लफडी करून महाशय कट्ट्यावर मात्र साळसूदाचा आव आणून बसायचे. कॉलेजात मात्र एकही लफडं नाही! जगात इतक्या मुली असताना फक्त आपलं कॉलेज हेच कार्यक्षेत्र कशाला ठेवायचं? हा त्याचा मौलिक विचार.. आणि आचार सुद्धा! तर हा वासू या मन्याला नसते प्लान करून द्यायचा.. आणि मी वेठीला धरला जायचो..

"उद्या ती देसायांच्या मेस वर चौकशी करायला जाणार आहे.. तिकडे डबा लावेल भौतेक."वासूची अटकळ..
"कुठनं आणतोस रे असल्या बातम्या?" मन्याने वाश्याकडे कौतुकाच्या नजरेने बघत विचारलं..
"आणतो ना? मग झालं! कुठनं आणतो, कश्या आणतो ते विचारायचं नै!" वासूने असं म्हणताच मन्याचा चेहरा पडला पण तरीही तो उत्साहाने पुढे सरसावला.
"ऐक" वाश्याने प्लान सांगायला सुरुवात केली.. "देसायांच्या कम्पाउंड शेजारी एक मोठ्ठ वडाचं झाड आहे. त्याच्या तिथे आपण लपून बसू. ती तिकडे आली कि तू पुढे व्हायचं आणि तिला हाक मारायची.. "
"तिने वळून बघितलं कि झटकन तिला गुलाबाचं फूल द्यायचं आणि म्हणायचं.." मी त्याचं बोलणं मध्येच तोडत माझी कल्पना सांगू लागलो.. वासूच्या कपाळाला आठ्या पडल्या..
"निलू, विल यू marry मी?" मन्या एकदम soft आवाज काढत म्हणाला..
"च्यायला..ते तसलं पिक्चरमध्ये चालतं..समजलं ना? तू जाऊन फक्त म्हणायचं..हाय नीलिमा..हे तुझ्यासाठी.. " मी एखाद्या अनुभवी माणसासारखा सांगू लागलो.
"पुढे बोल..पुढे बोल.. "मन्या स्वप्ननगरीत दंग झाला...
"अरे बैला.. त्यावर तिची reaction बघायची नि मग ठरवायचं..बरोबर ना वाश्या?" मी विचारलं
"ए गपे..ते 'विल यू marry मी' पिक्चरमध्ये चालतं,,आणि तू हे जे काय सांगतोयस ते या दुनियेत चालतं का?" वासू मला विचारायला लागला.
"चालतं म्हणजे काय.. चालणारच..मन्या तुला पटतंय कि नाही सांग.." मी
"अरे पण आधी तिच्याशी मैत्री तर करूदेत त्याला.. पयल्यांदा बोलायचं मग दोस्ती वाढवायची..मग पुढे.."
"ए च्चल! एवढा वेळ कसा काय काढायचा बुवा? एकतर शेवटचं वर्ष.. तू म्हणतोयस ते करायचं असतं तर आधीपासून करायला हवं होतं.. च्यायला सेकंड आणि थर्ड इअर ला जमलं नाही ते एकदम आत्ता कसं काय जमणार? मला याचीच आयडिया बरोबर वाटतेय!" मन्या बोलला. मी उगीच कॉलर ताठ केली..
बराच वेळ वादविवाद झडल्यानंतर माझाच प्लान फ़ायनलाईज झाला हे दिसल्यावर वासूने माझ्याकडे बघून सुस्कारा टाकला,मन्याकडे तुच्छतापूर्वक कटाक्ष टाकला आणि " उद्या संध्याकाळी भेटा,प्लान कसा फसला ते सांगायला." असं आत्मविश्वासाने बोलून वासू अंतर्धान पावला.

त्यानंतर जे घडलं ते तर सर्वश्रुत आहेच! वासूला सगळा किस्सा सांगितला,त्याने तो निर्विकारपणे ऐकून घेतला आणि म्हणाला "देखा मन्या? तू इसकी बातोंमे आ गया? माझं ऐकायचं सोडून त्याचं ऐकायला गेलास? कभी तो सोच, की एक अंधा दुसरे अंधे को कैसे बता सकता है की नंगी लड़की कैसी दिखती है!!! पण असो, तुम्ही फट्टू असल्याचा एक फायदा झाला...तिने तुमचं ,विशेषतः ह्या मन्याचं थोबाड बघितलं नाहीये.. म्हणजे अजून तरी तिच्या नजरेत हा पडला नाहीये"
"म्हणजे?? आय मीन,तिच्या नजरेत हा पडला नाहीये म्हणजे काय बुवा? तिला अजून हा दिसला नाहीये असं?"
वासू गडबडला पण सावरून म्हणाला.. "अरे अकल के अंधो, मतलब उसकी नजरमे ये गिरा नही है..आपण अजून प्रयत्न करू शकतो."

काही दिवस त्याची हालचाल दिसेना म्हटल्यावर मन्याला राहवेना..
"सदानंद ,मित्रा.. देसायांकडे येताना दिसत नाही ती.. तू तर म्हणाला होतास कि ती डबा लावणारेय म्हणून.. "
"देसायाचं जेवण पचनी पडलं नाही बहुधा तिच्या.. मालकिणीच्या इथेच ती जेवते आहे.." ती राहायची माझ्या शेजारी आणि या वासूला सगळी बित्तंबातमी!!
"मग आता काय करायचं?"
"अरे, कॉलेजात बोल ना तिच्याशी..जरा ओळख-बिळख काढ. बोलायला सुरुवात तर कर.."
"साल्या ते जमत असतं तर तुझ्या मागे मागे फिरलो असतो का?"
"हे बघ.. आपण तिघे जाऊ एकत्र.. हा तिला हाय म्हणेल.. मग मी बोलेन आणि मग तू बोल.. त्यानंतर आम्ही दोघे कल्टी मारू मग फक्त तू आणि ती.. काय? कस काय?" वाश्याने विचारलं.
मनूचा चेहरा खुलला..

त्यानंतर मग थोड्याच दिवसात एकदा ती फ्लुईड मेक्यानिक्स च्या lab मधून बाहेर पडत आहे असा संदेसा घेवून वासू पोचला..आम्ही प्लान रिसाईट केला..आणि कॉरिडोर मध्ये तिच्या समोर आम्ही येवू अशा बेताने आम्ही चालू लागलो..आणि हाय रे देवा.. ती तिच्या मैत्रिणींसोबत होती.
"आली.. आली..." दोघांची खुसफुस..ती जवळ आली तशी माझी धडधड वाढली..
"...." मी शांतच
"अरे बोल ना.. 'हाय' म्हण ना..." वासू पुटपुटला..
नीलिमा आम्हाला क्रॉस झाली..तिची माझी नजरानजर होताच ती हलकसं हसली.. मी हसलो आणि या दोघांकडे पाहिलं.. मन्या जणू ती त्याच्याकडे बघून हसली असं तोंड करून होता.. वासू माझ्याकडे रागारागाने बघत होता..
"काय रे..फज्जा उडवलास...."वासू म्हणाला..
"अरे किती मैत्रिणी आहेत बरोबर.. " मी हळूच म्हणालो..
"मग काय झालं.. 'हाय' केलं असतंस तर थांबली असती ना ती.."
"आणि तिच्या मैत्रिणी ?"
"त्या राहिल्या असत्या बाजूला उभ्या.." मनू लुडबुड करायला लागला.."मग मी आलो असतो.."
"साल्या.. ये इथे आणि मार हाक.. तुझ्यासाठी एवढी मरमर करतोय तर तू या वासूची साईड घेऊन मलाच थर्ड लाव.. " मी भडकलो.. "मी तिच्याशी बोलायला लागल्यावर जर तिच्या मैत्रिणी बाजूला राहू शकतात तर माझ्या मित्रांना सुद्धा बाजूलाच उभं राहायला पाहिजे..आणि जर माझा मित्र येऊ शकतो तर तिची मैत्रीण सुद्धा येवू शकते..."मी रागारागात काहीतरी लॉजिक बनवून सांगितलं..
वासू तिकडे दुर्लक्ष करून वेगळाच विचार करत होता. "आय विल डू इट!" तो बोलला. "जस्ट वेट & वॉच.."

वासूने स्वतः सिरीअसली इंटरेस्ट घेतलाय म्हटल्यावर काहीतरी घडेलच याची आम्हा दोघांनाही शाश्वती होती.वासूची स्वतःची निरनिराळी अकाउंटस सांभाळून तो हे काम समाजकार्य म्हणून करत होता त्यामुळे मन्याचा त्याच्याविषयीचा आदर दुणावला..
थोड्याच दिवसात वासूने निलीमाची ओळख काढलीच. "हा तिचा नंबर" असं वासूने सांगितल्यावर मन्या प्रचंड खूश झाला.
"काय उपयोग? ज्याची ओळख व्हायला पाहिजे त्याची न होता बाकी दोघांची झाली." मी म्हटलं..
"असू दे रे.. आगे आगे देखो होता है क्या.." मोबाईलमधले फोटो स्क्रोल करत मन्याच्या गादीवर पहुडलेला सदानंद बोलत होता.. मनूच्या डोळ्यातून कौतुक ओसंडून वाहत होतं. त्याच्या उपकाराची परतफेड करायची म्हणून त्याने उगीच वाश्याचं कौतुक आरंभलं!!
"कसं जमतं यार तुला सगळं हे.."
"त्याचं काय आहे.. मुलीला कधी 'डू यु लव मी?' म्हणत नाय मी..सरळ 'आय लव यू' म्हणून मोकळा होतो! लिसन गाईज.. नेव्हर आस्क फॉर हग..जस्ट टेक इट आणि नेव्हर से आय कान्ट लिव्ह विदाउट यू,जस से आय लिव फॉर यू!!" वासू म्हणाला..
"एक नंबरचा फ्लर्ट आहेस तू.."
"हो का? मीच का? हे बघ.." सेल मधला romantic नावाचा फोल्डर दाखवत वाश्या म्हणाला.. "हे वेगवेगळ्या पोरींनी पाठवलेले मेसेजेस.. फॉरवर्डेड आहेत.. त्यांना कुठून येतात? कोणीतरी दुसरा पाठवत असेलच ना? अरे प्रत्येक जण गेम करत असतो.. आपण प्यादं व्हायचं कि मूव्ह करायची ते आपल्या हातात असतं!"
"कायतरी भन्नाट ऐकवू नकोस आम्हाला..पण काय रे च्यायला.. आम्हाला एक मुलगी पटत नाही आणि एवढ्या सगळ्या मुलींशी एकाचवेळी कसा काय contact ठेवतोस रे तू? जम्ब्लिंग नाय होत? म्हणजे एकीला दुसरीच्या नावाने हाक मारलीस कधी तर?" त्याच्या मोबाईलमधले फोटो आता मन्या स्क्रोल करत होता!!
"ह्या ह्या.." वासू एकदम कुसक्यासारखं हसला.. "अरे आयडिया आहे आपली..नाव विचारतो ते पहिल्याच वेळी.. नंतर पेट नेम.. यांची नावं तुझ्यासाठी वेगवेगळी असतील पण माझ्यासाठी सगळ्याजणी 'शोनूटली' आहेत.."
"क्काय? कोण आहेत?"
"शो-नू-ट-ली"
"शी.. कित्ती घाणेरड टोपण नाव आहे.."
"असू दे.. तुझ्यासाठी नाहीये ते.." वासू म्हणाला,तेवढ्यात त्याचा फोन खणखणला.. "हां..शोनूटली..बोल कशीयेस? आं? बरिस्ता नको ग.. लेट्स गो टू मोका धिस टाईम.." वासू लांब गेला तसा त्याचा आवाज अस्पष्ट झाला..
आम्ही दोघे एकमेकांच्या तोंडाकडे बघत राहिलो..

वाश्या नीलिमाचे दुस-या दिवशीचे प्लान्स तिलाच विचारून मन्याला सांगत होता आणि मनू संधीमागून संधी दवडत होता.. प्रत्येकवेळेला माझ्या शिव्या खायच्या आणि ती दुसऱ्यादिवशी कुठे जाणार ते वासूला विचारायचं हे त्याच रुटीन झालं. दिवसागणिक वेगवेगळ्या स्तरावरील प्रयत्न फसत होते..नवनवीन प्लान्स बनत होते..

इकडे निलीमावर मी बारीक नजर ठेवून होतो. सातव्या सेमिस्टरच्या परीक्षा जवळ येत होत्या त्यामुळे हल्ली तिचं उठसुठ बाहेर पडणं कमी झालं होतं. क्लास आणि कॉलेजला मैत्रिणींचा कंपू तिच्या बरोबर असायचा पण संध्याकाळी मात्र ती एकटीच बाहेर पडायची. हि गोष्ट वासूच्या नेटवर्कने त्याच्यापर्यंत कशी काय पोचवली नाही काय माहित
मी एकदा वासूला फोनवरून हि माहिती दिली.. तो चमकला. पण सावरून "काय, कधी, कुठे" वगैरे सगळं त्याने मला विचारून घेतलं. "अरे नेटवर्क म्हणजे काय रे?तुमच्यासारखे दोस्त लोक हेच नेटवर्क माझं.." असं म्हणून त्याने मला भावनिक सुद्धा केलं..

असो! तर आम्ही प्रयत्नांची पराकाष्ठा करत होतो पण मन्याची गाडी नीलिमाशी साधं बोलण्यापर्यंत सुद्धा पोचत नव्हती. ....आणि एकदा कधीतरी मन्या बसमध्ये ती असताना त्याला ती शेजारी दिसली!! मान कलंडती करून फोन वर बोलता बोलता; खांद्याची bag ,पाठीवरची sack आणि हातातली पिशवी सांभाळून उभं राहणं तिला जिकिरीचं जातंय हे मनूने हेरलं. त्याने वासूचा फोन फिरवला तो नेहमीप्रमाणे बिझी लागला. ताबडतोब त्याने मला फोन केला आणि परिस्थिती सांगितली. "हडपसर बस मध्ये आहे. वासुशी बोलता यायला हवं होतं रे आता.. नेमका त्याचा फोन बिझी."
इथे वासू माझ्या समोरच फोनला चिकटला होता..
"अरे..इथेच आहे तो.. त्याच्या एका "शोनूटली" शी बोलतोय.." आम्ही फिदीफिदी हसलो.. वासू माझ्याकडे रागाने बघायला लागला आणि उठून बाल्कनीत गेला..
"आता ऐक..हा चान्स तरी घालवू नकोस..बोल तिच्याशी.. उठ आणि तिला बसायला जागा दे. काहीतरी बोल."
"हो उठतो. नाहीतरी शेजारी एक अगडबंब माणूस बसलाय. मीच अवघडलोय.. हि शेलाटी शेंग मात्र सहज मावेल इथे आणि सांग न.. काय बोलू?"
"अरे सगळं काय मीच सांगू? लहान आहेस काय..? सुरुवात करताना वाश्याबद्दल बोल.. तो माझा मित्र आहे वगैरे वगैरे.. आणि मग बोलणं सुरु होईलच पुढे. आणि एक काम कर.. फोन तसाच चालू ठेव ईयरफोन एका कानात घालून. मला काही सुचलं तर सुचवतोच वरून वासूला आवरतं घ्यायला सांगतो. त्याचं आटपलं कि तोसुद्धा सूचना देईल तुला इकडून. ठीकेय?"
मी नेहमीप्रमाणे परत एक जोरदार प्लान बनवला..

तिला जागा देण्यासाठी मनू उभा राहिला.. ती हसली. "मी तुला दोन मिनटात फोन करते " तिने फोनवर सांगितलं म्हणजे फोन ठेवला असावा.. मी इकडे आडाखे बांधत होतो. पिशव्यांची कुरकुर ऐकू येत होती म्हणजे मन्या बसायला मदत करत असावा.मन्याच लक आज जोरात होतं कारण ती बसली आणि तेवढ्यात शेजारच्या सीटवरचा अजस्त्र देह सुद्धा उठला.त्याबरोबर ती आत सरकली. मन्याला तिने नजरेने बसायची खूण केली. मन्या हरखून गेला असावा यात वाद नाही! तो तिच्या शेजारी बसला..

मी खिडकी उघडून बाहेर पाहिलं.. नशिबाने वाश्याचा फोन (तुलनेने लवकर) आटपला होता..तो बाल्कनीत फोनवर काहीतरी करत बसला होता.. फोन संपला कि मेसेज.. अजून काय असणार?
"सदानंद.. ए sss सदुभाऊ.. " मी वाश्याला प्रेमाने हाक मारली.पण साल्याचं लक्ष पण नव्हतं एवढा तंद्रीत होता.
"वाश्या- नालायका लवकर आत ये.. " मी फर्मान काढलं..
वासू आत आला आणि करंगळी दाखवत म्हणाला "जाऊन येवू??"
"परमिशन कसली घेतोयस?? जा.. पटकन हलका होऊन ये. एक जड मिशन सांभाळायच आहे.. अनायसे सगळ्या गोष्टी जुळून आल्या आहेत. मन्याचा फोन आहे.."
"सांग त्याला, आज नीलिमा हडपसर ला चालली आहे म्हणावं मामाकडे तिच्या.." आतून ओरडून वाश्या सांगत होता!
"ए त्याला आधीच माहितीये ती हडपसरला चालली आहे ते.." मी मन्याला सांगितलं.
"त्याचं नेटवर्क म्हणजे ना.." असं म्हणत आम्ही थोडा वेळ वासूचे गोडवे गायले..
"ती काय करतेय?" मी विचारलं
"आईचा फोन आलाय.. कसला डब्बा फोन आहे तिचा.. आई बोलतेय तेसुद्धा मला कळलं आणि काय बोलतेय ते मला स्पष्ट ऐकू येतंय.." मनू हळू आवाजात मला सांगत होता."तिला घरी कधी येणारेय ते विचारतेय..practicals कधी आहेत ते विचारलं.."
"असू दे असू दे..तूच ऐक ते.. आटपलं कि तू बोल.."
"पण ती इतकी हळू बोलतेय कि ते मला ऐकू येत नाहीये तर तिच्या आईला कसं काय ऐकू जात असेल कोणास ठाऊक?"
मी हसलो. लवकरच तिने फोन ठेवला.

"हाय.."या 'हाय' बरोबर मन्याने गिळलेला आवंढा फोन वरून मलासुद्धा ऐकू आला.. बोलला बाबा एकदाचा! मला उगीचंच 'हाय'सं वाटलं..
"हलो.."
"मी ऋषिकेश.." हो खरं..मन्याचं नाव ऋषिकेश होतं. मग आम्ही त्याला मनू का म्हणत असू बुवा?? अच्छा..त्याच्या वडिलांचं नाव मनोहर होतं!! मला माझंच हसू आलं आणि मन्याचं पण!
"मी नीलिमा.."
"माहितीये.. आय मीन ऐकून माहितीये. वासू माझा मित्र.."
"कोण वासू?" तिने विचारलं..
"सदानंद.. सदानंद म्हण" मी prompting केलं..
"सदानंद म्हण.." मन्या बोलला.. भलताच गडबडून गेला होता बिचारा!!
"आं? अच्छा सदा?? कधी बोलला नाही मला तो..त्याच्या तोंडून मी एक 'मन्या' नाव ऐकलंय आणि दुसरं.."
"हां हां..तो मन्या म्हणजे मीच.." साल्याने तिचं वाक्य मधेच तोडलं नाहीतर वाश्या मला काय म्हणतो ते कळलं असतं!
"अच्छा.. सदा मन्या का बरं म्हणतो तुला? हृषीकेश इज सच अ क्युट नेम.. ही कॅन कॉल यू हृषी टू"
पहिल्या प्रश्नाने गांगरलेला मन्या तिच्या दुस-या वाक्याने प्रचंड लाजला! असं कोणी बोललंच नव्हतं न आजपर्यंत! 'हृषीकेश' सुद्धा नाही आणि 'हृषी' सुद्धा नाही! क्युट बीट म्हणायचा तर प्रश्नच उद्भवत नव्हता!
"मी कॉम्प ला आहे.." हृषी--आपलं-- मन्या म्हणाला.
"हो का? मला वाटलं सदाबरोबरच आहेस.. सिविलला.. मी मेक ला आहे.. काय बघ ना..चार वर्ष झाली आपल्याला या कॉलेज मध्ये पण आत्ता आत्ता ओळख होतेय.."- इति नीलू
"हो ना..ते पण शेवटच्या सेमला.. हार्डली महिना राहिला ना आपल्या एग्झाम्स ना?" मन्या फॉर्म मध्ये आला असं वाटत होतं एकंदरीत!
"हो. मला सदाच हे म्हणाला कि इतक्या वर्षात कशी काय ओळख झाली नाही आपली हा प्रश्न त्याला सतावतोय.."
"आयला.. सदा आपली "सदा सदा" करतेय..प्रत्येक वाक्यात सदा.आपण पण वाश्याला इतक्यावेळा सदा म्हटलं नसेल चार वर्षात!" मी मन्याला म्हटलं..

तेवढ्यात मला कडीचा आवाज आला..
"तू बोल रे कायपण.. फालतूगीरीचं..तोपर्यंत मी वासूकडून points घेतो.." मी मन्याला म्हटलं..
सदानंद बाहेर आला..
"माकडा, करंगळी दाखवून गेलास आणि इतकावेळ?"
"मग? साल्या कधीपासून होल्ड केलं होतं माहितीये? तासभर बोलत होतो फोनवर पोरीशी"
"कमालय बुवा..कस काय जमतं तुला" मी विचारलं
"मी याला इंद्रिय संयम म्हणतो!! " डोळे मिटून वाश्या म्हणाला..
"बैला..ते नव्हे..तासतासभर पोरीशी फोनवर बोलायला कसं काय जमतं ते विचारत होतो.."
"अच्छा ते होय? ते स्कील आहे.. जमेल तुलापण! पाण्यात पडल्यावर माणूस पोहायला शिकतो तसा प्रेमात पडल्यावर माणूस बोलायला शिकतो !"
"तू इतक्या मुलींशी प्रेमात पडला आहेस कि काय?"
"गप रे..मी तुझ्यासाठी सांगत होतो ते..अपना मामला थोडा अलग है.."
"असो..ते नन्तर सांग.. सध्याला मन्याला गाईडलाईन्स हव्या आहेत.."
"अरे..आणखी कसल्या गाईडलाईन्स हव्या आहेत? लहान आहे का आता तो? आता काय त्याचा हात पकडून घेवून जाऊ तिच्याशी बोलायला? एवढे क्लूज देतो तिच्या मुव्ज बद्दलचे..अजून काय पायजे? एका संधीचं तरी सोनं करून दाखवावं.. सोनं राहू दे अगदी तांबं, पितळ..गेला बाजार अलुमिनिअम तरी केलान ना तरी ठीक!!"
आम्ही खळखळून हसलो.
'ए सांगायला सांग ना त्याला...' मन्याने मेसेज पाठवला.. मी तो त्याला दाखवला आणि आम्ही परत एकदा हसलो..
"बरं..त्याला सांगितलंस ना ती हडपसरला चाललीये म्हणून? परत आली कि करू काहीतरी प्लान म्हणावं.. मी एक अर्जंट कॉल करून येतो..ठीके?"
मी "अरे पण.." म्हणेपर्यंत तो बाल्कनीत गेला..

"मन्या..वासू फोन वर बोलतोय तोपर्यंत तूच लढव किल्ला.त्याचं आटपल कि सांगतो..." मी मन्याला सूचना केली..
"पण कधी?मला कॉर्पोरेशन ला उतरायचंय."
"काय रडतो रे..जा ना जरा पुढपर्यंत. झालं कि ये मागे परत"
"ठीकाय मी काढतो तिकीट पुढचं.."मन्या उत्साहाने म्हणाला.."तिला फोन आलाय..ऐकू?"
"काय हवं ते करेनास...."
"नीलिमा तुला फोन आलाय..ब्लिंक होतेय स्क्रीन..रिंगटोन ऑफ आहे वाटतं.."खिडकीतून बाहेर बघणा-या तिला मन्याने सांगितलं..
"ओह.. thanks हं.."म्हणत तिने फोन उचलला आणि कानाला लावला.
"हाय" तिचा आवाज मलापण ऐकू आला..
मन्या एकदम शांत झाला..
"नाही रे..बसायला जागा मिळाली..तुला ना मी एक गम्मत सांगेन परत आले कि.." ती कोणाला तरी सांगत होती..
"मन्या..काय करतोयस? शांत का बसलायस?" मी विचारलं..दुस-याचं सगळं बोलणं चोरून ऐकणं बरं नव्हे.." मी मन्याला सांगत होतो..
तो एक शब्द बोलायला तयार नव्हता.. त्याचं बोलणं ऐकू येत नाही म्हणावं तर मला तिचा शब्द न शब्द ऐकू येत होता.. तेवढ्यात फोन कट झाला.. मी फोन केला तर तो त्याने कट केला.

..वासूचा फोन संपल्यावर मी त्याला मन्याचा फोन कट झाला ते आणि परत लागत नसल्याचं सांगितलं.
"कुठेय तो?"
"अरे हडपसर बसमध्ये होता निलिमाच्या शेजारी.."
"क्काय?? "म्हणत वासू तीनताड उडायला आणि मला मन्याचा फोन यायला एकाच गाठ पडली..
"आला आला.." म्हणत मी फोन उचलला..आणि त्याला शेलक्या शिव्या घातल्या.."बोलला का नाहीस ?"

"मी काय ऐकलं माहितीये?"
"कुठे?"
"तिच्या फोनवर.."
"काय?"
"तिला कोणीतरी 'हाय शोनुटली,उभीच आहेस का अजून?' असं विचारलं फोन वरून!"
"क्क्काय ?" आता आश्चर्यचकित व्हायची वेळ माझी होती. "म्हणजे वाश्या..." मी वाश्याकडे पाहिलं.. त्याचा चेहरा पांढराफटक पडला होता..
"साला त्याला माहिती होतं मला काय जमणार नाही म्हणून.. पण म्हणून आपणच चान्स मारला नालायकाने .." मी बधीर झालो होतो तरीपण मला ऐकून घेण्याशिवाय पर्याय नव्हता. मन्याने साधारण पंधरा एक मिनिटं मन मोकळं करून "विचार ना त्या हरामीला.." म्हणत फोन ठेवला..

वाश्याकडे बोलायला काही नव्हतं.. "ती पडली यार प्रेमात..मी काय करू? या मन्याच्या नादाने माझंच बोलणं इतक्यावेळा व्हायला लागलं की कळलंच नाय यार.... "
"..." -मी
"बट सिम्स शी इज ऑफ माय टाईप..आय नेव्हर फेल्ट सो बिफोर.."
"..."-मी.
तो बरंच काहीबाही बोलला.. मला एव्हाना तिचं संध्याकाळी रेग्युलरली बाहेर पडणं, वासूचं चमकणं आणि बाकीचं संशयास्पद वागणं सगळ्याच्या लिंक्स लागल्या होत्या. पण त्याचंही बोलणं मला पटत होतं.

दोस्त दोस्त ना राहा :P

रात्री मन्या परत आला.. उद्ध्वस्त झाल्यासारखा! वासू मान खाली घालून बसला होता.. मला हसू कि रडू ते कळत नव्हतं आणि तेवढ्यात रेडिओ मिरची 98.3 वर 'पुरानी जीन्स' मध्ये नेमकं गाणं लागलं... 'दोस्त दोस्त ना राहा..प्यार प्यार ना राहा.. जिंदगी हमे तेरा ऐतबार ना रहा...' मन्याने नकळत सुरात सूर मिसळले आणि तो म्हणू लागला.."अमानते ये प्यार की..गया था जिसको सौंपकर..वो मेरे दोस्त तुम ही थे... तुम ही तो थे..."

फंडू

फंडू हे त्याचं नाव त्याच्या लहानपणीच्या कोणी दोस्तांनी ठेवलेलं आणि फंड्या,फंडेश,फंडेश्वर, फंडा-मेंटल ही त्याची मी केलेली अपरूपं!! त्याचं नाव काय होतं बरं?? जाऊ दे नाही आठवत.. पण हे नाव त्याला सूट व्हायचं. त्याला फंडू म्हणण्यामागे त्याचं अंतरंग कारणीभूत होतं. स्वभाव एकदम फन + डू स्टाईल आणि बोलणं जीवनाचे विविध फंडे उलगडून सांगणारं.. म्हणूनच हे सुटसुटीत नाव!

मला तो भेटला बाईकच्या एका सर्विसिंग सेंटरला. काळे हात,ऑईल आणि ग्रीसने माखलेले कपडे अश्या अवतारात.बाईक खड्ड्यातून गेली की कसला तरी आवाज यायचा . मी तिथे सांगितलं तर तिथले mechanics आपापला अंदाज सांगायला लागले, फोर्क अलाईन करावा लागणार, चेन sprocket चा लोचा आहे, फेंडर रिप्लेस करावं लागेल वगैरे वगैरे. माझं डोकं गरगरायला लागलं. मी 'काय झक मारायचीय ती मारा' म्हणून त्या कसायांच्या तावडीत माझी दुचाकी देणार तेवढ्यात हे महाशय अवतरले. एकदम आश्वासक चेहरा घेऊन! मला उगीचच आधार वाटला.
"काय झालंय?"
मी सांगितलं. तर म्हणे "चल, चहा मारून येवू.." मला रागच आला. एकतर उपाय सांगितला नाही वरून हे! हे mechanic लोक पण ना विनाकारण जवळीक साधायचा प्रयत्न करतात. पण म्हटलं ना,काहीजण आश्वासक वाटतातच! तो मागे बसला. मी जवळच्याच टपरीवर त्याला घेऊन गेलो.
"खड्ड्यातून घालून दाखवू का ?"मी विचारलं..
"नको.."
टपरीवर मी दोन कटिंग सांगितल्या. तोपर्यंत साहेब गायब! मी ग्लास घेवून बावळटासारखा उभा होतो आणि तेवढ्यात गाडीमागे बसलेला फंड्या उभा राहिला. "गाडी ओके झालीये तुझी." पोपट-पाना apron च्या खिशात ठेवत फंडू म्हणाला.
"क्काय?" मी चकित! "काय झाल होतं?"
"काय नाय रे.. हे सेन्ट्रलाईज्ड शॉकअब्सोर्बर चं सेटिंग असतं. हाय्येस्ट लेवल ला ठेवलं. २-३ सेंटीमीटर उंच वाटेल गाडी पण काय प्रॉब्लेम नाय येणार आणि आवाजपण नाय येणार.."
"बर्र.. नाव काय तुझ?"
"मी फंडू.. म्हंजे खर नाव हे नाय काय.. पोरं अशी म्हणतात..आपल्याला ना असे किडे करायला जाम आवडतं त्याच्यामुळे फ्रेंडसर्कल अस बोलतं. "
"मस्त आहे नाव.. घे चहा घे.. कधीपासून आहेस इथे?" संभाषण कंटिन्यू करावं म्हणून मी म्हटलं.
"मी इथला mechanic बिक्यानिक नाय्ये हां..उगीच तुला वाटायचं कायतरी. असाच येतो मी इथे टाईमपास म्हणून..सकाळी कॉलेज करतो, दुपारी आडवा होतो संध्याकाळी इथे येतो नंतर बाकीचा टाईमपास. हे mechanic कायपण सांगून लोकांना चूXX बनवतात. मी त्या लोकांचा मसीहा आहे! " आता माझी आश्चर्यचकित व्हायची पाळी होती. हीच ती वेळ, हाच तो क्षण (खुपते तिथे गुप्ते स्टाईल) जेव्हा फंडू माझ्या लाईफमध्ये प्रवेश करता झाला!

फंडूचं आय टी आय झाल होतं. इंग्लिश मिडीयम मधून शिकून आय टी आय करणारा माझ्या बघण्यातला हा पहिला आणि एकमेव पोरगा! मला भेटला तेव्हा डिप्लोमा इन ऑटोमोबाईल इंजिनियरिंगचा 'प्रयत्न' करत होता.. या प्रयत्नात पाठोपाठ दोन वर्ष वाईट मार खाऊनदेखील पठ्ठ्याने सपशेल शरणागती पत्करली नव्हती. पहिल्या वर्षी १० पैकी नऊ विषय डाऊन आणि नंतरच्या वर्षात सात! पण शाळेच्या 'संस्कारा' मुळे इंग्लिश भारी बोलायचा आणि पोरींना इम्प्रेस करायचा. पहिल्या भेटीत सांगितलेला 'बाकीचा टाईमपास' म्हणजे 'पोरी फिरवणे' हे मला लवकरच कळलं! वडील उच्च मध्यमवर्गीय पण नोकरदार आणि तशीच स्वप्न बघणारे म्हणजे 'पोरगा शिकून मोठा होऊन नोकरी करेल' आणि आई गृहिणी. घरी भाऊ. तो 'अभ्यासात हुशार' वगैरे वर्गात मोडणारा! पण मला माहिती ती एवढीच! ती सुद्धा त्याने एकदाच कधीतरी सांगितलेली.
"छोटू आहे अभ्यासात हुशार.. बुद्धी पण आहे आणि हार्डवर्कर पण आहे. पण बघू पुढे काय होतं ते.."
"मग काय व्हायचंय? चांगलंच तर होईल! हार्ड वर्किंग असेल तर खूप पुढे जाणार तो.." मी माझ तत्वज्ञान पाजळलं!
"वेडा आहेस तू.. नशीब नावाचा शब्द ऐकला आहेस कधी?" मी मान डोलावली.. "त्याच्यावर असतं सगळं.."
"हड.. आयला.. तुझ्यासारखा माणूस हे बोलतो म्हणजे कमाल आहे.. हार्डवर्क असेल तर यश झक मारत येत. नशीब बिशिब काही नाही लागत..म्हणजे असं म्हणतात बुवा! " -अस्मादिक
"अरे येXXव्या ..." म्हणजे फंडू आता छोटेखानी लेक्चर झाडणार! प्रेमात आणि रागात दोन्ही ठिकाणी साहेब शिव्यांनी सुरुवात करत असत.. त्यांचा मूड आणि आवाजाचा टोन बघून ते प्रेम आहे कि राग हे ठरत असे..
"नशीब नाही तर काही नाही.. हातातोंडाशी आलेला सक्सेस हां हां म्हणता दिसेनासा होतो.. कॉलेजात जातोस ना? तिथे काही चूXX,चूXX लोक प्रोफेसर म्हणवून घेत असतात स्वतःला...हो कि नाही? तुमचं आणि त्याचं नशीब असतं तसं! ऑफिसात गेलास की तसेच साहेब लोक भेटणार बघ तुला.. सगळेच काही स्वकर्तृत्वावर नाही येत पुढे.. आता मी नापास झालो म्हणजे मी ढ आहे अस नसतं. या वेळी नशीब नव्हतं बरोबर.. पहिल्या सेम ला अप्लाईड सायन्स क्लीअर होता माझा माहित्ये ना? 'देवदास' आणि 'साथिया' च्या गाण्यांनी ४० मार्क दिले होते मला मिळवून! आता बोल.. दोन एकसारखेच हुशार लोक दुनियेत असतील तर ज्याच नशीब असतं तो पुढे जातो आणि नसतं तो गटांगळ्या खात राहतो.. जिवावरच्या संकटातून,अपघातातून माणसं वाचतात ती कशाने? त्यांच्या आयुष्यभराच्या हार्डवर्कमुळे? फक्त आपल्याला समजलं पाहिजे नशीब आपल्या बरोबर आहे कि नाही ते.. असेल तर मस्तच नसेल तर मग 'कर्मण्येवाधिकारस्ते म फलेषु कदाचन' कि काय आहे ना तसं वागायचं.."
"थोडक्यात नशीब माणसाचा प्रवास ठरवतं! हो ना?" मी विचारलं.. "देअर यू गो.." फंड्या हसत म्हणाला..

पुढे खरंच त्याने डिप्लोमा पूर्ण केला मग कुठल्यातरी कॉलेजला इन्जिनीअरिन्ग डिग्रीला सेकंड ईयरला प्रवेश घेतला आणि तेसुद्धा पूर्ण केलं..!! अनबिलीव्हेबल ना? अगदी कित्येकांना तसंच वाटलं होतं.. त्याच्या बाबांना सुद्धा! पैसे फुकट जाणार म्हणून त्याला ते पुढचं शिक्षण द्यायला टाळाटाळ करत होते.. पण याने करून दाखवलंच! वरून कॅम्पस प्लेसमेंट.. कधी आम्ही त्याच्या स्ट्रगल करणा-या मित्रांबरोबर असलो आणि त्याच्या कॉलेजला शिव्या घालणारी ती पोरं बघितली कि हा शांत राहत असे...मी एकदा हटकलं तर म्हणाला.. "या कॉलेज ने मला आयडेन्टीटी दिली..नोकरी दिली,इतके मित्र दिले...." "आणि मैत्रिणीपण!" मी हळूच पुटपुटलो! "असू दे.. तर एवढं सगळं देणा-या कॉलेज ला मी नावं ठेवू?"
"तुला नोकरी मिळाली म्हणून तू म्हणतोयस.. नसती तर तूसुद्धा..."
"मुळीच नाही.. शाळा,कॉलेज ज्यांच्या बळावर मी घडलो,उभा राहिलो त्यांना नाव ठेवायची गां@गिरी मी मुळीच करणार नाही.. ऐपत नसणा-या आईबापानी आर्थिक परिस्थितीमुळे मुलांना काही गोष्टी नाही घेऊन दिल्या तर ते वाईट ठरतात का? अरे बाकी काय काय केल ते बघा ना त्यांनी तुमच्यासाठी..इथे राहून तुमची लायकी तुम्ही वाढवून घ्यायची संधी होती त्यावेळी चू##पंती करत हिंडले.. मी पण होतो त्याच्यात.. पण तुला सांगितलं ना... नशीब!! that matters बाबा Luck matters !!" मी मान हलवायचो!

आई-बापाबद्दल जाम रिस्पेक्ट.. पण त्यांच्या पुढ्यात दाखवायचा नाही.. सारखी उलट उत्तरं द्यायचा. नाही म्हणायला त्याच्या आईला माहित होतं कि थोडाफार मानतो हा आपल्याला वगैरे..बाप मात्र ओळखून नव्हता.. तो तोंडावर म्हणायचा.."हा वृद्धाश्रमात पाठवणार आम्हाला.."
"तुमचे पिताश्री तुमच्याबद्दल काय विचार करतात ते माहित आहे ना?"
"असू देत रे.. पण तुला माहित्ये ना? मी तसलं काय नाय करणार ते? ते म्हणेनात का? नंतर जेव्हा टाकणार नाही तेव्हा त्यांना जो आनंद होईल तो बघ.. आता काय बोलायचं ते बोलू दे.. अरे, त्यांचेच संस्कार आहेत माझ्यावर. आजी-आजोबांचं कित्ती केलंय त्यांनी ते मी पाहिलंय ना.."
"आणि तुमच्यासाठी पण केलंय त्यांनी.."मी बोललो
"ते असू दे.. आमच्यासाठी केलंय म्हणून मी काही करणार नाही..मला ते पटत नाही.. तू बागबान पाह्यलाय का रे पिक्चर?"
"हो,बघ ना त्याच्यात पोरांसाठी ते आईबाप इतक करतात आणि पोरं त्यांना असं वागवतात." मी चेह-यावर दु:खी भाव वगैरे आणून बोलत होतो.. तितक्यात "चूक.." मला तोडत तो म्हणाला.."पोरांची काहीच चुकी नाही.. अमिताभ आणि हेमाने त्यांच्या आई-बाबांसाठी काही केल्याचं दाखवलंय का मुव्हीत?"
"अरे ते आधीच गेले असतील ना.."
"म्हणून एक फोटो पण नाही? च्यायला..तुम्ही तुमच्या पोरांसाठी केलंत सगळं मग आता तुमची पोरं त्यांच्या पोरांसाठी मर-मर करतायेत तर त्यात वावगं काय? पेरलं तसं उगवणारच ना?"
"बरोबर आहे रे.. साला मी हा विचार कधी केलाच नव्हता.." मी शरणागती पत्करली..

त्याला राडे करायचं अतिशय वेड..मारामारी करायची म्हटली कि साहेब एका पायावर तयार.. अंगावर बरेच व्रण आणि वणसुद्धा बाळगले होते त्यांनी.. नन्तर आपण बसून वर्णनं ऐकायची! मारामारीचं (क्षुल्लक असणारं) कारण आणि वर्णन सांगून झालं कि..
"असा धुतला आणि सुजवून ठेवलाय भ$ला कि आता आठ दिवस उठत नाही.." या वाक्याने शेवट!
हा असं काही सांगायला लागला कि मी सुरुवाती सुरुवातीला उगीच घाबरून जायचो.. "अरे पोलीस केस झाली तर?"
"झाली तर झाली.. आपण काय हाप मर्डर नाय केलाय. नुसता मुका मार दिलाय.." हाफ लेदर ग्लोव्हज घातलेल्या हातातल्या चार बोटात पितळी फायटर सरकवत तो सांगायचा.. "ये है अपना हतियार! अंदर तक जाये; मुका मार दिलाये!" त्यामुळे मी पण नंतर नंतर सरावलो..
"इथे सुद्धा टेक्निक असतं.. आपल्याला सांगतात कि आपण कधी स्वतः हून हात नाय उचलायचा वगैरे.. पण माझं म्हणणं असतं कि पहिला वार तुम्ही करायचा आणि तो सुद्धा असा कि समोरच्याला संधीच मिळता नये..!! हिट फस्ट and हिट हार्ड इज व्हॉट आय बिलिव इन!" अजून एक फंडा! न पटवून घेवून मी सांगतोय कुणाला?

बाईक आणि मुलगी यांच्यावर त्याचं प्रचंड प्रेम!
"तुझ्यासारखी माणसं आवडतात आपल्याला.."जो दिल मे आया कर लिया" स्टाईल ची!" मी माझी बाईक फर्स्ट लॉट मधून घेतली म्हटल्यावर फंड्या ची ही प्रतिक्रिया होती.. "साडेतेरा बी एच पी ची पॉवर आणि एकशे एकोणपन्नास सी सी ची डिसप्लेसमेंट.. हम्म..मजबूत आहे गाडी.. बॉडी ब्यालेंस खत्री आहे.. डबल सीट असताना इतकी टिल्ट केलीस ना तरी पडणार नाहीस!" पहिल्यांदा माझी बाईक चालवत असताना हे महाशय मला डबलसीट घेवून छातीत धडकी भरवणारे स्टन्ट लाईव्ह करून दाखवत होते. पुणे बंगलोर हायवे वर तर एकदा "..आता वाकून बघ पुढे..१०६ टच केला आहे आपण!! म्हणजे १०० क्रॉस! केला होतास याआधी कधी? " ...भन्नाट स्पीड मध्ये तो मला ओरडून ओरडून सांगत होता आणि एखाद्या लहाने बाळाने पकडून बसावं तसा मी त्याला बिलगलो होतो.. थ्रील पेक्षा भीतीची भावना जास्त होती माझ्या मनात.. ती माझी आणि त्याची दुसरी तिसरी भेट असावी कदाचित. "मस्त आहे मशीन तुझं.. साला नाहीतर उगीच रिव्यू,मायलेज अश्या गोष्टी बघून 'ही घेवू' कि 'ती घेवू' म्हणत कीस पाडत बसण्यापेक्षा हे बरं.. आवडली म्हणून घेतली.." अशा पद्धतीने गाडी घेवून आपण किती मस्त काम केलं आहे याची जाणीव मला त्याने करून दिली नाहीतर मी त्यावर विचार नसता केला. त्यानंतर काही दिवस माझी बाईक चालवताना उगीचच माझी छाती अभिमानाने एखाद इंच अधिक फुगत असे! मला टेक्निकल डीटेल्सपेक्षा फंडू चं बोलणं जास्त आठवत असे त्यावेळी..

त्यानंतर मात्र पोरी हा त्याच्या विशेष आवडीचा विषय.. जेव्हा त्याच्याकडे रिकामा वेळ असायचा तेव्हा तो कुठल्या न कुठल्या मुलीबरोबर असायचा आणि vice versa .अर्थात तो जरा एखाद्या मुलीबरोबर असेल तर त्याक्षणी तो (रिकाम्या वेळासकट) फ्री आहे! निदान माझ्याशी बोलायला तरी!
"आयला,फंड्या भाड%उ,एखाद्या पोरीबरोबर आमची तरी सेटिंग लाऊन दे.." पोरीबरोबर फिरताना त्याला पाहिलं कि त्याचे मित्र त्याला फोन करून गळ घालायचे..
"भें&*, काय खाऊ आहे? आधी बोलायला शिका. काही फंडे सांगतो.. पोरींना पोरांचं रूप लागत नाही.. बोलणं लागतं.. पूर्वी कर्तृत्व वगैरे बघायच्या पोरी पण आता फक्त बोलणं ऐकतात.. मस्त बोलायला शिका कि पोरगी फिदा! पण साल्यानो तुमचं तोंड म्हणजे गटार! उघडलं की शिव्या बाहेर पडतात..सगळे साले एकजात मा@#$द!!"
"आयची ***, तू म्हणजे सोज्वळच नाही का.. साल्या,वाक्याची सुरुवात कॅपिटल लेटर ने करतात तशी तू शिवीने करतोस आणि फुल stop देऊन वाक्य संपवतात तसं तू शिवीने संपवतोस आणि तू आम्हाला शिकवतोस?" म्हणत मित्र त्याच्यावरच त्रागा करायचे!
" मग गेलात बा@#त.. लेकाहो,चांगलं कायतरी सांगतो तर माझ्यावरच &ढा!!" फंडेश्वर शांतपणे फोन ठेवायचा!

मी मात्र त्याच्या जवळच्या मोजक्या लोकांमधला सगळ्यात जास्त विश्वासू होतो!
"काय करतोयस रे? सीसीडी ला येतोस का? एका मस्त पोरीची ओळख करून देतो.." खुसपुसत तो फोन वर बोलायचा..मीपण जायचो.वयाचा दोष आणि मुलींचं आकर्षण हि दोन मुख्य कारणं!
"हि श्वेता.. आणि श्वेता, हा आपला जिग्गी..
"हाSSSSSSSSSSSSय" इति श्वेता..
"हलो" आम्ही स्वतः..
"तुला नेहमी सांगत असतो ना याच्या बद्दल? तोच हा गां.... गांधीवादी.. गांधीवादी आहे हा.. !" -फंडेशची सारवासारव..
"ओह आय सी.. हाच का तो? खूप ऐकलंय रे तुझ्याबद्दल.. मी याला नेहमी विचारते की मी तुझी गर्लफ्रेंड आहे की तो? तू गांधीवादी आहेस? हे आज नव्यानेच कळलं.. " खिदळत श्वेता म्हणाली..
"मला पण! कारण आत्ताच फंड्याने गां वरून गांधीवादी केलंय मला!" अस स्वगत बोलल्यावर मी मोठ्याने म्हणायचो.. "हो अगं.. मी पण ऐकलय..तुझ्याबद्दल." वास्तविक फंडामेंटलने भेट घालून दिलेली ही तिसरी श्वेता!! आणखी एका श्वेतेला मी भेटायच्या आधीच फंडूचं बारगळल होतं! त्यामुळे exactly तिच्याबद्दलच नसलं,तरी "श्वेता" बद्दल ऐकणं साहजिकच होतं..
तिथे तास -दोन तास मोडले की आमच्या दोघांच्या एंटरटेनमेंट वर खुश होऊन मुलगी बिल स्वतःच अदा करायची!!

"फंडामेंटला.. कित्ती पोरी पटवणार आहेस रे उगाचच्या उगाच? कितीजणींचे तळतळाट घेणार आहेस विनाकारण?" माझी आपली उगीचच काळजी..
"हे बघ भावा..मी काही कोणाला फसवत नाही! उगीच 'तुझ्याशी लग्न करतो' म्हणून त्यांना आशा दाखवत नाही.. पोरींना मी आवडतो तर मी काय करू? आतापर्यंत च्या एकापण पोरीला विचार की इफ एनिथिंग आह्याव डन अगेन्स्ट देयर विश.. बट आय डीन्ट फाईंड एनीबडी ऑफ माय टाईप टू बी लॉयल विद हर.. मी काही त्यांना फितवत नाही कि फूस लावत नाही.. it just happens .. "
"शी.. अरे किती चीप वाटतं हे सगळं.. पण सपोज तुला बहिण असती आणि असं कोणी तिच्याशी वागलं असतं तर?" मी त्याच्या भावनेला हात घालायचा प्रयत्न केला..
"खर सांगायचं झालं तर मी तो निर्णय तिच्या हातात दिला असता.. आणि तू म्हणतोस तसं आता या मुलींच्या भावांना मी थांबवलंय? याव न त्यांनी पण.. मी बोलेन त्यांच्याशी काय बोलायचं ते.. त्यांनी काय आयुष्यात पोरी पटवायचे प्रयत्न केलेले नसतील की काय.. बहिण असली म्हणून काय झालं? तिचं लाईफ आहे. लहानपणी ठीक आहे पण आता स्वतःचा निर्णय स्वतः घेण्याइतक्या मोठ्या झाल्या आहेत न या मुली? आणि हे बघ.. कुठल्या गोष्टीना निषिद्ध म्हणायचं आणि कुठल्या गोष्टीना नाही हा ज्याचा त्याचा वैयक्तिक प्रश्न आहे आणि ज्याने त्याने तसाच तो सोडवायचा आहे.. आता तुला गर्लफ्रेंड आहे त्यामुळे तुला लॉयलटी वगैरेची पडलीये.. कित्येक मुलं, ज्यांना माझं हे वागणं आवडत नाही, त्याच कारण त्यांना कधी पोरी पटल्याच नाहीत! बाहेरून ते भले म्हणत असतील "आम्ही असला प्रकार करणार नाही.." पण यापैकी कित्येकजणांनी "पोरींशी नुसतं बोलण तरी स्टार्ट करवून दे" अशी गळ घातलीये मला, माहितीये? आणि हे 'भाऊ' वगैरे म्हणत असशील तर एक लक्षात ठेव, कुठल्याच मुलाला आपल्या बहिणीने इतर कुठल्या मुलाशी गप्पा मारलेल्या आवडत नाहीत मात्र तो स्वतः मात्र बिनधास्तपणे इतर कुठल्यातरी मुलाच्या बहिणीशी गप्पा मारत असतो!! त्यामुळे युअर स्टेटमेंट इज वोईड!"
"एक सांगू फंडेश्वरा? शुद्ध मराठीत याला व्यभिचार म्हणतात!" मी माझं म्हणणं रोखठोकपणे मांडलं..
"कोण ? कोण म्हणतं? ज्यांना जमत नाही ते म्हणत असतील! पोरांना मी चांगला ओळखून आहे रे! मुलं मुलं जमली की काय टॉपिक चालतात ते मला माहित नाही का? कस असतं माहितीये का... यांनी, भो$#@नी केले, तर ते चमत्कार.. आणि आम्ही केले तर बला"--
---"असू दे, असू दे..चल सोड तो विषय.." त्याला मध्येच तोडत मी विषय थांबवला! उगाच कानांवर अत्याचार करवून घेण्यापेक्षा हे बरं!!
कधी कधी 'मला तो लॉयर झाला असता तर जास्त बरं झालं असतं' असं वाटायचं..

'फोर व्हीलर चा रिवर्स मारताना ज्या बाजूला स्टीअरिंग वळवतो त्याच बाजूला मागच्या बाजूला गाडी वळते' इथपासून 'सुंदर मुलीपेक्षा ज्या मुलीशी बोलायला कधी बोअर होत नाही तिच्याशीच लग्न कराव' इथपर्यंत भिन्न टोकाचे फंडे तो येताजाता आणि बोलताबोलता देत असे.. जे लक्ष देऊन ऐकत त्यांना नक्कीच फायदा होत असे.. आणि नाही ऐकत त्यांचे नुकसानही होत नसावे!

असो..फंडेश्वर चाकोरीतलं जीवन कधीच जगला नाही.. मुळात तो त्याचा पिंडच नव्हता.. नोकरी सोडून गावाला परतण्याचा निर्णयसुद्धा सर्वस्वी त्याचाच.. केवळ आईबाबांसाठी. त्याने तिकडे गावाकडे सर्विसिंग सेंटर उघडलं आहे.चांगलं चालतं असं दिसतंय एकंदरीत. कारण अधून मधून फोन करतो.. "मुलींवर मनसोक्त प्रेम करून झालं,अगदी दोघांचाही मन विटेपर्यंत! आता फक्त गाड्यांवर प्रेम! कस आहे ना? I had been a bad boy in every aspect पण ज्या त्या वयात जी ती गोष्ट करत गेलं ना कि बरं असतं.. हे सूत्र लक्षात ठेव.. " तसं गावातल्या लोकांनाही बरंच झालं ना. गाडी दुरुस्तीबरोबर जीवनाबद्दलचे चार तत्वज्ञानाचे शब्द कुठल्या अधिक फीशिवाय मिळत असतील तर कोणाला नको असतील? थोड्या शिव्या खाव्या लागत असतील त्यांना; पण एकदा अंगवळणी पडल्यावर त्या शिव्यांकडे दुर्लक्ष करून नेमकं बोलणं ऐकता येतं.. अहो खरंच! अनुभवातून शिकलोय मी हा फंडा!!

इंग्रज

मुंबई-पुणे हा प्रवास वॉल्वो आणि एक्स्प्रेस वे या दोघांनी मिळून बराच सुखावह बनवलाय यात कोणाचं दुमत नसावं.. जेव्हा वॉल्वो भारतीय बाजारपेठेत आयात होत असत आणि 'नीता' वगैरेनी तो प्रकार अगदीच कॉमन केला नव्हता तेव्हा वॉल्वोने प्रवास हि चैनीची गोष्ट मानली जायची. सर्वसामान्य लोकांना त्या गाडीला लांबून बघितल्यावर देखील बुजरेपण येत असे.. गाडीत चढल्यावरची तर गोष्टच सोडा! तसा प्रवास करणा-या आणि केलेल्या काही व्यक्तींचं अनुभवकथन ऐकताना उगीच अंगावर काटा-बीटा येत असे! मीही तेव्हा सर्वसामान्य या क्याटेगरीत येत असल्यामुळे (अजूनही येतो, उगीच गैरसमज नको!) माझ्या विद्यार्थीदशेत "एकदातरी पुण्याला वॉल्वोनेच जायचं" असं खूप आधी ठरवून,त्याप्रमाणे खर्चाला फाटे देऊन, घरून मिळणारे पैसे साठवून वगैरे तो प्रवास केला होता..

गाडीत झोप येऊ नये म्हणून आदल्या दिवशी एक्स्ट्रा २-३ तास झोप काढली.. दिवसाउजेडी प्रवास करायचा म्हणून सकाळच्या बसची तिकिट्स काढायचं ठरवलं, नवीनच घेतलेले आणि सगळ्यात कमी वापरलेले कपडे घातले आणि मी ठरलेल्या वेळेच्या कितीतरी आधी दादरला पोचलो. लोकांच निरीक्षण करत बसलो आणि त्यांच्यासारखं कसं वागायचं ते ठरवू लागलो. उगीच त्यांना मी 'नवखा' वाटायला नको! तिकीटबारीवर एकदम "यो" टायपातले काही लोक, उगीच अर्ध्या चड्ड्या घालून जास्तच कम्फर्टेबल राहायचा प्रयत्न करणारे लोक, सुंदर सुंदर ड्रेस घातलेल्या (ड्रेस म्हणजे पंजाबी नाही होss !) आणि डोक्यावर (हो डोक्यावरच) गॉगल घातलेल्या मुली,बायका बघून मला अंमळ भीती वाटली. पूर्ण कपड्यातला मी एकटाच होतो बहुधा आणि त्यामुळेच त्या गो-याचीट्ट लोकांत जास्तच वेगळा वाटत होतो.. माझी बस आल्यानंतर गुपचूप तिकीट,पाण्याची (आताच्या तुलनेत मोठी) बाटली आणि पेपर घेऊन मी बसमध्ये पाऊल टाकलं. बस माझ्या वजनानेही थोडी झुकली. मौज वाटली.

माझी विंडो सीट होती पण तिथे एक वयस्कर वाटणारे गृहस्थ बसले होते आणि "वयस्कर वाटणारे गृहस्थ" म्हटल्यावर तुमच्या डोळ्यासमोर जे चित्र उभं राहिलं तसे ते मुळीच नव्हते!! ऑफ व्हाईट रंगाचा शर्ट, ग्लॉसी स्ट्रिप्स असणारी पतलून, टाय वगैरे अगदी टायपिनसहीत.. थोडक्यात सांगायचं तर...अं.. तुम्ही 'मोहनदास बी ए एल एल बी' बघितलंय का कधी? सोनी 'चायनल' वर लागायचं कधीकाळी.. त्यातला पंकज कपूर.. म्हणजे तशी वेशभूषा. मी तिथे पोहोचताच त्यांच्या चेह-यावर 'अवर्णनीय' असे भाव उमटले. "ती सीट माझी आहे" असं सांगतानाची अजिजी माझ्या चेह-यावर स्पष्ट दिसत असावी. "वूड यू माईंड इफ आय सीट-इन हिय?" त्यांनी विचारलं. अस्मादिकांच इंग्लिश "त्या" काळी (आणि अजूनही) यथातथाच असल्यानं त्या प्रश्नाला लगोलग काय उत्तर द्यावं मला सुचलं नाही. पण मी गांगरल्याचे भाव लपले नसावेत! त्यानी बाहेर येवून मला आत बसायला जागा दिली.

थोडा वेळ गेला.. गाडीचं टायमिंग उलटून १० मिनिटं लोटली असावीत. माझ्यासाठी अजूनही ए सी, न उघडणा-या काचा,पडदे,सीटखाली असणारे काफ रेस्ट या आणि असल्या बारीकसारीक गोष्टींचं कौतुक संपलं नव्हतं. आजोबांची चुळबुळ जरा जास्तच वाढली होती. 'ब्लडी इंडियन्स!' असे काहीतरी उद्गार काढल्याचे माझ्या कानावर आले. मी चपापलो. हा माणूस तर सर्वार्थाने भारतीय दिसत होता. मी गुपचूप खिडकीतून बाहेर बघत बसलो. पण पाचच मिनिटात आजोबांच्या संतापाचा कडेलोट झाला..
"ड्रायवss; कधी निघणार आहे तुमची गाडी? वी आ's अल्रेडी रनीन' लेट. पंधरा मिनिटं उशीर झाला आहे."
"साहेब,निघतोच आहोत.या दोन सीट्सची वाट बघत होतो. रिझर्वेशन होतं त्यांचं.." आत चढणा-या एका कपलकडे बोट दाखवत दाखवत ड्रायवरने बटन दाबून हायड्रोलिक दरवाजा बंद केला. मला नवनवीन अनुभव येत होते!
"दीज रास्कल्स, विल नेवSS und'stan दि impaw SS tans (importans या अर्थी! ) ऑफ टाईम.." म्हाता-याचं पुटपुटणं चालूच होतं!
"तुम्हाला घाई आहे का पुण्यात पोचायची?" मगाशी त्यांनी बोललेल्या चार -पाच मराठी शब्दांच्या आधारावर मी थेट मराठीत संभाषण चालू केलं.
"अं? तसं काही नाहीये.. पण टाईम फॉलो करायला नको? आय मीन वेळ पाळायला नको का? इंडियन्सच्या जीन्स मधेच नाही ते.." मान हलवत साहेब उद्गारले! मग डोक्यात सणक न जाती तर नवल! त्यात पुन्हा मी नुकता तारुण्यात पदार्पण करत होतो. म्हणजे जरा जास्तच सळसळतं रक्त.. "ओ मिस्टर.. मगासपासून ऐकतोय उठसुठ भारतीयांच्या नावाने खडे फोडताय.. तुमच्या हे लक्षात येत नाहीये का कि तुम्ही स्वतःलाच शिव्या घालताय?" मान वळवत मी हलक्या आवाजात बोललो 'यु शूड बी प्राउड टू बी इंडियन" न जाणो व्याकरणाच्या चुका असल्या तर! 'प्रीपोजिशन लावायला हव होतं.. an इंडियन म्हणतात बहुतेक..' मी चटकन करेक्शन करणार इतक्यात..
"एम नॉट an इंडियन.." शांतपणे मागे रेलून बसत तो म्हणाला! मी सर्द! "काय? "
"मी भारतीय नाहीये..अं.. जास्तीत जास्त एन आर आय आहे मी असं म्हणू शकतो, ब्रिटीश नागरिकत्व!"

तो म्हातारा जन्माने भारतीय होता. शिक्षण सुद्धा भारतातच झालं. पुढे तो इंग्लंडला गेला मग तिथलाच झाला. "आता कधीतरी चक्कर मारतो भारतात. कामानिमित्त." तो सांगत होता.
"आता तिकडे गेलाय म्हणून असं म्हणता काय तुम्ही? हे बरंय! आमचं शिक्षण,आमचं इन्फ्रास्ट्रक्चर वापरलंत आणि आता बिनदिक्कत स्वतःला इंडियन नाही म्हणवता? तेसुद्धा अभिमानाने?"
"म्हणजे ? गेलो म्हणजे काय स्वखुशीने गेलोय असं वाटतं कि काय तुला? इथेच बिझनेस सुरु करायचा होता पण इकडे पत्ती सरकवा, तिकडे वजन ठेवा, अमक्याकडे टेबलाखालून द्या, तमक्याचा खिसा गरम करा..वैतागलो आणि गेलो निघून तिकडे. थोडे कष्ट घ्यावे लागले तिकडेपण , तरी केला स्वतःचा बिझनेस सुरु; बट विथ नो करप्शन. मी गेलो त्यावेळी आताच्या तुलनेत थोडया सोप्या होत्या गोष्टी तिकडे.मग नंतर तिथलीच नॅशनॅलिटी घेतली.ऍन्ड नाउ आएम अ प्राउड ब्रिटिश सिटिझन"
"तुम्ही सारखा सारखा भारताचा अपमान करताय असं नाही वाटत?तिथे असण-या सगळ्या गोष्टी भारतात नाहीयेत का? उगीच कशाला शिव्या घालायच्या?"
"आहे की.. सगळं जरी नसेल तरी बरंचसं आहे.पण कधी विचार केलायस की या सगळ्या गोष्टी आल्या कुठून?स्वतःचं काही आहे का तुमच्याकडे?"
"म्हणजे?हे सगळं आम्ही भारतीयांनी केलं नाही असं म्हणायचं आहे का तुम्हाला?"
"मी कशाला काय म्हणायला हवं?तूच जरा तुझ्या आजुबाजुला निरखून बघ.भारतातली सगळी सरकारी कार्यालयं ब्रिटिशांनी त्यांच्या काळात बांधली होती,त्यांच्या सोयीप्रमाणे.अजुनही तीच वापरताय ना? कार्यालयंच कशाला? जवळपास सगळ्या ऍडमिनिस्ट्रेशन बिल्डिंग्ज,तुमच्या सनदी अधिका-यांचे रेसिडेन्शियल बंगलोज,ऑफिसर्स गेस्ट हाउसेस,क्वॉर्टर्स त्यावेळेला ब्रिटीशांनी बांधले-तेपण त्यांच्यासाठी आणि अजुनही तुमचे लोक ते वापरत आहेत..मोठ्या खोल्या,बाहेर लॉन्स,बट्लर, नथिंग हॅज चेन्ज्ड!" उसासा सोडत आजोबा थांबले.
"पण आतासुद्धा होतायत की बांधकामं.."
"कोणाची समजूत घालतो आहेस? स्वतःचीच?"हसत म्हातारा म्हणाला."व्ही टी किंवा चर्चगेट स्टेशन सारखं सुबक स्टेशन बांधलंय का रे तुम्ही लोकांनी? ही बघ डि वाय पाटील युनिवर्सिटी." गाडी वाशीतून पास होत होती.."मोठ्या बिल्डिंग्ज, शो ऑफ़ वगैरे.. पुण्याच्या सीओईपी ला किंवा इथे व्हिजेटिआय ला गेला आहेस कधी? अगदीच नाही तर निदान पुणे युनिवर्सिटी तरी?" मी होकरार्थी मान हलवली.
"तिथला ,तिथल्या कॅम्पसचा फ़ील येतो का रे या युनिवर्सिटीला पाहिल्यावर?" पॉईंट होता!
"आता होतायत म्हणतोस बांधकामं मग पुढ्च्या जनरेशनसाठी माईलस्टोन ठरेल असा एखादा तरी मास्टरपिस का नाही बनला?५० वर्ष होऊन गेली ना आता स्वातंत्र्य मिळून?" माझी बांधकाम क्षेत्रातली माहिती फ़ारशी नसल्याने मी एखादं उदाहरण देउन त्यांचं तोंड बंद करु शकलो नाही याचं मला वाईट वाटलं. पण इलाज नव्हता.
"अरे छोट्या दोस्ता.. गावागावातल्या पोस्ट ऑफ़िसांपासून अगदी संसदभवनापर्यंत सगळं त्यांनी बांधून दिलंय तुम्हाला."
कुठल्या तरी रेल्वेच्या ओव्हर ब्रिज वर ट्राफिकमुळे गाडी जरा स्लो झाली.

मी विचार करायला लागलो..हि रेल्वेसुद्धा त्यानीच दिलीय की.लाईट,रस्ते,पाण्याची व्यवस्था.. आमच्या गावात दोन ब्रिटिशकालीन ब्रिजेस आहेत,मुंबई गोवा हायवेवर असण-या असंख्य पूलांपैकी दोन. तर ग्रामपंचायतीला हल्लिच्या काळात थेट इंग्लंड वरुन पत्र आली होती की "त्या पूलांचं आम्ही ठरवून दिलेलं आयुष्य आता संपलेलं आहे तर तुम्ही पर्यायी व्यवस्था करा." ग्रामपंचायतीने उपाय म्हणून पुलाच्या कठड्यांच्या दगडांची एक रांग काढून त्यांची उंची कमी केली!

मी स्वतःच्या पायावर दगड मारून घेतोय हे माहीत असुनही आजोबांना हा किस्सा सांगून टाकला! खाज.. दुसरं काय? पण मजा येत होती. कारण हा विचार मी कधी केलाच नव्हता.ते मघासारखेच हसले.
"ब्रिटिश वेअss गुड मॅनेजssस ऍन्ड दे स्टिल आss" आजोबा बोलले."नुसतं इन्फ़्रास्ट्रक्चरच नाही तर त्यानी सिस्टिमही डेव्हलप करुन दिली तुम्हाला.या ग्रामपंचायतीसारख्या स्थानिक स्वराज्य संस्था,जमिनीचे सात बारा चे उतारे,टॅक्स सिस्टिम, राज्य आणि केन्द्रातली सरकारं... यू पिपल आ'ss जस युज'ssस"

पुन्हा एक दीर्घ उसासा सोडून आजोबा म्हणाले "ते सुद्धा वापरायची अक्कल नाही काही लोकांना.. मुळात ती मानसिकताच नाही तर कुठून समजणार? बापच पोराला सांगतो कि 'टाक choclate चा raper इथेच' , आई त्याच पोराला रस्त्याच्या कडेला 'शू' साठी उभं करते.. मग मोठेपणी हि पोरं स्वतःहून उभी राहतात.." ते केवीलवाण हसत होते.. त्यांना black कॉमेडी करायची होती. थोडाफार प्रयत्न सक्सेसफुलदेखील झाला. पण ते क्षणातच गंभीर झाले.

"कशी बदलणार मानसिकता? अहो इथे मुळात लाखो लोकांना दोन वेळच्या जेवणाची भ्रांत आहे आणि तुम्ही सामाजिक जबाबदारीची जाणीव असण्याच्या गोष्टी करताय?" मी जरा मोठे मोठे शब्द वापरून इम्प्रेस करायचा प्रयत्न केला..
"ते दुष्टचक्र आहे एक.. काही लोक देशाच नाव मोठं करण्यासाठी झटतात तर काहीना 'देशाचं नुकसान करून आपण किती मूर्खपणा करत आहोत याची जाणीवच नसते! अगदी "भारत बंद"ही सार्वजनिक मालमत्तेचं नुकसान करून 'साजरा' होणा-या या देशाच भविष्य काय आहे god only knows !"
"तुमच्या सारखे कर्तृत्ववान, या सगळ्या जाणीवा असणारे लोक असेच देशाबाहेर जायला लागले आणि मी एक ब्रिटीश आहे अस अभिमानाने सांगू लागले तर मग मात्र अगदीच कठीण आहे भविष्य एवढं नक्की.."
"ब्रेन ड्रेन होतंय ते इथल्या परिस्थितीमुळे..देश तर राहूदे. कोणाला स्वतःचं घर सोडून जायला आवडेल परदेशी? त्यांना तिकडे बेटSS एनवो SS मेंट मिळत असेल तर का थांबावं त्यांनी इथं? की इथे खितपत पडायला हवं होतं,केपेबल असतानासुद्धा कोणाची तरी नोकरी करत..."

"एक मिनिट.. " त्यांना मधेच तोडत मी म्हणालो.." काय शब्द वापरलात तुम्ही?खितपत? हे टाटा,बिर्ला.. अगदी हल्लीचेच नारायण मूर्ती हे लोकं खितपत पडलेयत का इथे ?" मी माझ्या दृष्टीने रोखठोक सवाल केला..
"टाटा,बिर्ला यांची खानदानं इंग्रजांच्या काळातली आहेत मित्रा..! आणि मूर्तींचं सांगत असशील तर सर्विस प्रोवायडर आहेत ते.. मी कम्पेअर करत नाहीये पण माझं स्वतःचं पेंट प्रोडक्शन आहे....प्रोडक्ट बेस्ड कंपनी.."
"असेल.. पण विषय भरकटतोय.. तुम्ही तुमच्या बोलण्यातून इंग्रजांच्या राजवटीचं समर्थन करताय का?"
"होयच मुळी!! का करू नये यासाठी मला पटणार तार्किक कारण देऊ शकतोस का ?"
"अर्थातच, इथल्या लोकांना परकीय राजवट नको होती, हे आणि एवढं मोठ्ठ कारण तार्किक दृष्ट्या पटत नाही का तुम्हाला?"
"नाही पटत.. तसं असतं तर आणि बघायला गेलं तर लोकांना आता भारतात जे काही चाललंय ते देखील नको आहे.. कारगिल घे,बोफोर्स चं प्रकरण घे, एन्रोन प्रकल्प घे.. हे सगळं हवं आहे का तुम्हा लोकांना?" आजोबांनी विचारलं
"पण निदान जे चाललंय त्याविरुद्ध बंड करण्याइतकी वेळ तरी आली नाहीये अजून.. मुळात लोकांना त्रास होत नाहीये या राजवटीचा.. कारण--" मी कारणमीमांसा करणार तेवढ्यात मला तोडत ते म्हणाले,
"--कारण तुम्ही लोक निगरगट्ट झाला आहात.. जाणीवा मेल्या आहेत तुमच्या!! भीक म्हणून दिलेली राजवट कोडग्यासारखी 'स्वातंत्र्य-स्वातंत्र्य' म्हणून मिरवताय.."
"ओ... काहीही काय बरळताय? शेकडो-हजारो लोकांचे स्वातंत्र्यलढे, बलिदानं, अटका ,प्राणाहुती, १८५७ चा उठाव, १९४२ ची चलेजाव चळवळ, १९४७ चं बंड कश्शा कश्शालाच तुमच्या लेखी महत्व नाहीये तर मग बोलणंच खुंटलं!" माझं टाळकं सटकत होतं!
"तसं काही नाहीये.. आय अडमायs देम.. " आजोबा शांत झाले.. "पण-- " तरीही अजून 'पण' होताच!
"एवढंच इतिहासात स्वारस्य आहे तुला तर मग १८५७ च्या उठावाची कारणं माहितीयेत तुला?"
"तुम्ही काय मला मार्क देणार आहात उत्तर दिलं तर?" मी मुद्दामच तिरकसपणे विचारलं..
"नाही, पण तुला मी दिलेली उत्तर पटत नाहीयेत म्हणून तुलाच विचारतो.."
"मंगल पांडेने गायीची चरबी लावलेली बंदुकीची आवरणं दातानं तोडावी लागतात म्हणून अधिका-यावर गोळी झाडली.."
"कारण तसं केल्याने त्याचं ब्राह्मण्य भ्रष्ट होत होतं.. " ते म्हणाले आणि मी चपापलो.. उगीचंच बसमधले लोक अचानक माना वळवून आमच्याकडे टकामका पाहायला लागले आहेत कि काय असा मला भास झाला!!
"अहो हळू.. तुम्ही सारखी सारखी मोठ्या आवाजात तुमची मतं प्रदर्शित करणार आहात का ? लोकांच्या भावना दुखावतात आजकाल.."
"बरं.. " आवाजाची पट्टी खाली आणून ते म्हणाले.. "हे एक कारण झालं.. बाकीची कारणं मी सांगतो..कोणतंही कारण चुकीचं वाटलं तर तू मला थांबव.. आत्ता थांबवलंस तसं!!' डोळे मिचकावत आजोबा पुढे बोलू लागले,
"केशवपन,सती,बालविवाह सारख्या अघोरी प्रथा-रूढींवर बंदी, विधवाविवाह, शिक्षण याचं प्रमोशन, संस्थान चालकाचं दत्तक विधान नामंजूर अर्थात घराणेशाहीला विरोध वगैरे वगैरे, यातलं तुझ्या मते वैध असणारं कारण कोणतं?"
मी गप्प बसलो..पर्यायच नव्हता!
"धर्मात ढवळाढवळ का हस्तक्षेप काय तो केला म्हणून पहिला लढा झाला.. त्यात भारताचं स्वातंत्र्य हा मुद्दा नव्हताच, in fact ,अखंड भारत ही संकल्पनाच आमच्या राणीनं रूढ केली!"
भयंकर देशाभिमानी माणूस! पद्धतशीर "तुम्ही-आम्ही" करत होता.. "आमची राणी" म्हणे!
"म्हणजे काय? आमची संस्कृती,धर्म परंपरा भ्रष्ट करायला निघाले होते ते तेव्हा.."
"एक सांगतो.. खोटा अभिमान बाळगू नको.. संस्कृती परंपरा सगळ्याच देशांना असतात.. त्यांना जपून पुढे जायचं असतं.. त्यांना कुरवाळत बसून मागे नसतं पडायचं.. हे कारण आहे कारण! समजलं? आणि टीव्ही वर दिसणारं सगळं सत्य नसतं.. तिथेही कुटुंब,विवाह या संस्था आहेतच की.."
"तुम्ही मूळ विषयावर या.." वय झाल्यामुळे आजोबा संदर्भ विसरताहेत असं मला राहून राहून वाटत होतं!
"बर्र,..१९४२ च्या चलेजाव चळवळीविरुद्ध मला काही भाष्य नाही करायचं.. पण १९४७ चं बंड प्रामुख्याने सैनिकांचं होतं.. आणि ते होतं त्यांना त्यांच्या मनाविरुद्ध दुस-या महायुद्धात भाग घ्यावा लागला म्हणून.. ते जर झालं नसतं तर कदाचित इंग्रजांची सत्ता गेलीच नसती.. कुणी सांगावं??" मी चकित झालो. सगळ्या गोष्टींचे निरनिराळे पैलू हा माणूस सांगत होता.. सेल्फ analysis का कायसंसं म्हणतात ना तेच करून!!

"१९४२ चा लढ्याबद्दल का बोलायचं टाळताय?" मी त्यांना पेचात पकडायचा प्रयत्न केला..
"तुला क्रिकेट आवडतं का रे?"
"विषय बदलू नका.. चलेजाव चळवळीचा उल्लेख का टाळताय?"
"विषय नाही बदलत.. पण क्रिकेट मध्ये पाहिलं आहेस का? हरत आलेल्या सामन्यात शेवटच्या षटकांमध्ये एखाद्या बोलर ने केलेल्या फटकेबाजीमुळे सामन्याचं चित्र पालटतं आणि हरणारा संघ जिंकतो मात्र त्याचं क्रेडीट जातं आधी कुणीतरी केलेल्या शतकाला.."
"त्याचा इथे काय संबंध? "
"संबंध आहे ना..
" शतक करणारा पायाभरणी करत असतोच की!"
"पण शेवटी ती झालेली फटकेबाजी जर झाली नसती.. तर आधीच्या शतकाला काय अर्थ?"
"बरं.. मग पुढे?"
"आय ऑनर द फ्रीडम फायटर्स, आय अडमायss गांधीजी.. त्यांचे सत्याग्रह.. पण मला वाटत नाही त्याने प्रबळ इंग्रजी साम्राज्यावर शष्प फरक पडला..! त्यांना फरक पडला तो महायुद्धाचा.. युनियन नेशन्स च्या दबावाचा.."
"..."
"भारताला स्वातंत्र्य देताना विन्स्टन चर्चिल काय म्हणाला माहितीये? तो म्हणाला, Power will go to the hands of rascals, rogues and freebooters. All Indian leaders will be of low calibre and men of straw त्याला वाटत नव्हतं की भारतीय स्वातंत्र्य पचवण्याइतके मच्युअss आहेत.. थोडक्यात त्याला म्हणायचं होतं की त्यांची लायकी नाहीये!!.. आणि इथे तुम्ही,मी आपण सगळेच.. आज त्यांनीच रूढ केलेल्या पद्धती वापरतोय ना? अगदी सरकारी भाषा सुद्धा ? इंग्रज गेले पण ते फिजिकली.. तुमच्या मनामनात एक इंग्रज वसलेला आहे म्हणून सगळं थोडंफार तरी सुरळीत चाललंय,, ज्याक्षणी तो इंग्रज समूळ नष्ट झाला त्याक्षणी अराजक माजेल बघ इथे!"
मी सुन्न झालो.. आजोबांचा फोन वाजायला लागला. " जी.. मैं लोनावला पहुंचा हूँ.. रुकता हूँ यहाँ पे.. पहुँच जाना.. हां ठीक है.." ते कोणाला तरी सांगत होते.

.. गाडी एव्हाना फूड मॉल ला थांबली..
"तुम्ही इथेच थांबणार आहात का?" पंधरा रुपयांची पाणचट कॉफी घेत मी त्यांना विचारलं..
"मी चाललोय पुण्याला.. महाराष्ट्रातले इमर्जिंग मराठी बिझनेसमन्स आहेत त्यांना थोडा गाईडन्स.. आपलं... मार्गदर्शन हवं आहे..मी एक समाजकार्य म्हणून ते करतो.. जमेल तसं फायनान्स पण करतो.. पण मुळात ठकवण्याची प्रवृत्तीच जास्त आहे इथे.. त्यांना वाटतं 'इतकी वर्ष तिकडे राहिलाय, याला मराठी काय समजणार?' म्हणून माझ्यासमोरच काहीतरी बोलतात आणि फसतात.. त्यांना काय माहित, माझ्या घरी जीए,हरिभाऊ,खांडेकर,पुल,वपु सगळे सगळे पुस्तक रूपाने वास्तव्य करून आहेत ते! मी कोणाला कधीच कळू देत नाही तिथे की मी मराठी बोलतो ते.. असो.. काही लोक जातात पुढे. फसवण्याचा प्रयत्न करणा-यांनाही मी योग्य पद्धतीने हाताळतो... आज सकाळी गाडी चालू होईना म्हणून बस ने निघालो. म्हटलं बरेच दिवस झाले होते बस ने फिरून.. बघू तरी.."
मी निशःब्दपणे त्यांच्याकडे पाहत होतो..

फूड मॉल वर एक काळ्या कुळकुळीत बी एम डब्लू-इ-फोर्टीसिक्स ने एन्ट्री केली.. या गाड्या सुद्धा फार रेअर्ली भारतात आयात होत असत तेव्हा.. त्यामुळे एखादी कार दिसली तरी कार्सचे शौकीन माना वळवून वळवून ती गाडी अगदी दिसेनाशी होईपर्यंत पाहत असत.. इथे तर गाडी समोरच आली होती.. ४-५ लोकांनी गर्दी करून गाडी पाहायला सुरुवात केली..

"चलो देन.. नाईस टू मीट यो.. इट वॉज अ हेल्दी डिस्कशन.." माझी तंद्री तोडत आजोबा म्हणाले..
"तुमचं नाव ? आय मीन तुमच्याबद्दल सांगायचं झालं कोणाला तर.."
"कशाला सांगायला हवं? या सगळ्या गोष्टी मी माझ्या आनंदासाठी करतो..एम अ सेल्फिश पर्सन यु नो.." ड्रायव्हर ने दरवाजा उघडून त्यांना आता बसायला विनवलं..दरवाजा लावल्यानंतर त्यांनी काच जराशी खाली घेतली..
"तरीही.. एक आयडेन्टीटी म्हणून.." मी मोठ्याने ओरडलो..
आजोबा हसले.. "इंग्रज भेटला होता म्हणावं..!!" त्या आलिशान गाडीची काच वरती करून ड्रायव्हरला त्यांनी निघण्याची खूण केली.. आणि मला त्या अर्ध्या प्रवासात न जाणवलेली एक गोष्ट दिसली.. त्यांच्या चेह-यावर विलसणारं एक सुंदर स्मितहास्य!

बाईक रायडींग स्कूल! -उत्तरार्ध

पूर्वार्ध:
माझ्याचकडून फी चे पैसे घेऊन हा माणूस मलाच "तुमची निवड झाली आहे" असं सांगतो? कमाल आहे!!
विचार करत करत वाड्याला वळसा घालून मागच्या बाजूला असलेल्या वर्गावर मी पोहोचलो. हो.. वर्गावरच! बेंचेस,फळा, प्रोजेक्टर,रोलिंग व्हाईट बोर्ड असा जामानिमा असणा-या खोलीमध्ये. माझ्यासारखे मोजके लोक वर्गात बसले होते. अगदी शाळकरी मुलं बसतात तसे. वह्या-पेन घेऊन!! मी दबकत एका मोकळ्या बेंच वर जाऊन बसलो. नोटपॅड आणि काही स्टडी मटेरियल बेंचवर ठेवण्यात आल होतं. ते चाळायला सुरुवात करायच्या आधी मी शक्य तितका कुत्सित स्वर आणून आणि नकारार्थी उत्तराची अपेक्षा ठेऊन, समोर बसलेल्या निळसर कुर्ता परिधान केलेल्या व्यक्तीला प्रश्न केला.
"इथे वर्गात शिकवणार का गाडी?"
" आमास्नी काय म्हायती नाय बा..पर आसत्याल. पुन्यातला कलास हाय ह्यो. इद्येच म्हाएरघर म्हनत्यात ह्ये.. शिकवत आस्त्याल वर्गात गाडीबी!!"
"कुठले तुम्ही?" मी निरखून त्याचे कपडे पाहिले. मगाशी निळसर वाटणारा कुर्ता मुळात पांढरा असावा. नीळ टाकून टाकून त्याने शेवटी हा रंग धारण केला असावा हे जाणवलं..
"आं"
"म्हणजे गाव कोणतं?"
"आस्स व्हय? आमी सतारकडल.. ३० -४० किलोमीटर वरती हाय गाव आमचं.."
"पुण्यापासून?"
"आवं.. सतारपासून ..तुमी कुनीकडचं म्हनायचं.."
"कोकणातला"
"बारं.. तवाच हिथ आलायसा." गडी हसत हसत म्हणाला.. "म्या बी लय ट्रायल मारून पायला हितं गाडी चालवायचा.. पर काय जमना.. आवं.. आट आट टनाचा टरक न्हेतोया मी बाजारला गेल्या धा वर्साधरनं.. पर हितं पुन्यात -हायला आल्यापासू दोन-चाकी चालवाय तरास होतु.. जरा फुडं ग्येलो कि ह्यो इकडून घुसतोय, त्येला वाचवाय ग्येलो तर त्ये बेनं तिकडून घुस्तंय.. च्या मायला इट आला सगळ्याचा.. त्येच्यात आमची बुलेट पाचशेवाली. मागं कुत्रं आलतं चाकाखाली.. आयच्यान सांगतु.. 'क्याक' कराया बी टायम नाय घावला त्येला!! हालीच ह्या कलासबद्दल कळालं तवा म्हनल मानूस चाकाखाली येयच्या आत कलास लावून शिकू तरी पुन्यात कशी काय चालवायची ती गाडी.. "

माझ्यासारखाच होता हा बहाद्दर पण! म्हणजे सगळे नॉन-पुणेकर असणार होते.तेवढ्यात तरातरा चालत वर्गात तांडवकर सरांनी एन्ट्री केली. हा मगासचाच खडूस म्हातारा.. पण त्यांनी आपली ओळख "मी तांडवकर सर" अशी करून दिली! याला झेलायचंय? पण नाविलाज को क्या इलाज?? झेललं पाहिजे!

नमस्कार चमत्कार आणि ओळखीपाळखी झाल्यावर सरांनी "पुण्यात गाडी शिकण्यासाठी मुळात तुम्हाला पुणेकर होणे गरजेचे आहे" असे सांगून बॉम्ब टाकला. वर्गात कुजबुज सुरु झाली."व्वा,क्लास हवा तर असा!","त्याच फी मध्ये हे पण ट्रेनिंग मिळतंय तर नकोय कोणाला?","हे काय आता नवीन?","असं कसं काय होणार..?"," बोललं कि होतं का?" "नको बाई!" दबक्या आवाजात अशा वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या..

"मला माहित आहे तुम्हाला ते शक्य नाही.." बिनधास्त हसत ते म्हणाले. "पण पुणेकरांचे काही गुण तर अंगी बाणवू शकता ना? गाडी चालवण्यासाठी त्याची आपल्याला गरज पडणार आहे" असं म्हणून 'पुणेकर' या विषयावर त्यांनी एक लेक्चर घेतले. स्वाध्याय म्हणून 'पुलं' च्या 'तुम्हाला कोण व्हायचंय?मुंबईकर ,पुणेकर कि नागपूरकर?' या लेखाचे वाचन करा असे सांगितले. काळजीपूर्वक वाचून त्यातील "पुणेकर होण्यासाठी तुम्हाला कमीत कमी शब्दात समोरच्याचा अपमान करता येणे गरजेचे आहे" यांसारखी वाक्ये लक्षात ठेवण्यास सांगण्यात आले! तांडवकरांनी "मला माहित आहे तुम्हाला पुणेकर बनणे शक्य नाही.." हे सांगून सोदाहरण या वाक्याचे स्पष्टीकरणही दिले होते.

सकाळच्या सेशन मध्ये थियरी शिकवण्यात आली त्यात वेगवेगळ्या क्लृप्त्या शिकवल्या गेल्या.आम्ही महत्वाचे मुद्दे नोंदवून घेतले..
'पहिली आणि महत्वाची गोष्ट म्हणजे तुमच्या गावी शिकलेले आर टी ओ चे नियम पुण्यात लागू नाहीत.. कागदोपत्री असतील पण पुणेकर ते मानत नाहीत. त्यामुळे तुम्हालाही ते विसरावे लागतील..'
'इथे गाडी चालवताना लांबचा विचार करायचा नाही..जवळचे विचार करायचे.. स्पष्ट सांगायचं झालं तर 'घरी पोचणे' हा झाला लांबचा विचार.. आणि समोरच्या वाहनाच्या पुढे जाणे हा झाला जवळचा विचार. पुण्यातल्या रस्त्यांवर हा विचार जो करेल तो यशस्वीपणे गाडी चालवेल, जो करणार नाही तो मागे पडेल!'
'हॉर्न हे महत्वाचे साधन आहे.. गाडीला एकवेळ ब्रेक नसला तरी चालेल पण हॉर्न हवा आणि तो वाजणारा हवा.. त-हेवाईक आवाज असणं केव्हाही चांगलंच!आणि न विसरता एका ठरावीक कालावधीनंतर हॉर्न वाजवत राहावा.'
' इंडिकेटर्स,आरसे, हेल्मेट आणि लेनची शिस्त या गोष्टी नसतील तेवढ जास्त सोयीस्कर!'
"उजवीकडून केलेला ओवरटेक फाउल धरला जातो."
"गर्दीच्या वेळी डिव्हायडर नसणारा रस्ता हा जाणा-या येणा-या वाहनांसाठी अर्धा-अर्धा विभागला न जाता साधारणत: पाऊण-पाव या प्रमाणात विभागला जातो"
"सिग्नल ला जरा कौंटडाऊन असेल तर आकडा 0 होऊन सिग्नल हिरवा होण्याची वाट न पाहता आकडा 6 वरून 5 वर येवून ब्लिंक करू लागताच गाडी पुढे दामटणे श्रेयस्कर! आणि जोश असा हवा कि सगळ्यात पुढे जाणा-याला स्वतः राष्ट्रपती त्यांच्या नावाचं पदक देऊन गौरवणार आहेत.. हे विसरलात तर पुण्यात बाईक चालवणं देखील विसरा.. "
"बाईक ने कारच्या मागे थांबणं हा बाईकचासुद्धा अपमान आहे आणि पुण्याचासुद्धा! शक्यतो कारच्या डाव्या साईडला थांबावं. ती रस्त्यात कुठेही असेल तरी!!"
"दुकानात जसं गि-हाईक सर्वात दुर्लक्ष करण्यासारखी गोष्ट आहे तशीच रस्त्यांवर पादचारी.. त्याला हॉर्नने अथवा तोंडाने जोरात आवाज देऊन घाबरवण्याचा प्रयत्न करावा..यु विल बी द मोस्ट सक्सेसफुल बाईक रायडर!!"
सर एकापाठोपाठ एक फंडे देत होते आणि आम्ही अचंबित होऊन ऐकत होतो. दोन वाजता लंच ब्रेक झाला तत्पूर्वी सरांनी त्यांच्या ५१ अफलातून 'आयडीयाज आणि थिय्रीज-मेड इन पुणे' सांगून संपल्या असल्याच जाहीर केलं.

"जेवणानंतरच्या सेशनमध्ये लोकांना झोप येते त्यामुळे शंकानिरसन आणि त्या अनुषंगाने सांगता येण्यासारखे काही असले तर सांगूयात" हि सरांची कल्पना आम्ही विद्यार्थ्यांनी (इतर काही पर्याय नसल्यामुळे) मान्य केली. पहिलाच प्रश्न 'सिग्नल' संबंधी होता.
"सर,इथल्या सिग्नलच्या बाबतीत माझं नेहमी कन्फ्युजन होतं. तुम्ही 'पुण्यातले सिग्नल्स' हा विषय जरा सविस्तरपणे समजावून सांगाल का?"प्रश्नकर्त्याने जणू काही माझ्या तोंडाचा प्रश्नच पळवून नेला होता.
"नक्कीच!" सरांच्या चेह-यावर हास्य खुललं. "पण त्या आधी सिग्नलच्या रंगाचे तुम्हाला माहिती असणारे अर्थ कोणी सांगेल का?" बरेचसे हात वर गेले.
"सर, हिरवा म्हणजे जा, भगवा म्हणजे आपला स्पीड कमी करा आणि लाल म्हणजे थांबा" एका जाड भिंगाच्या चष्मेवाल्या मुलाने पुस्तकी उत्तर दिलं.
सर कीव आल्यासारखे हसले.. "हे नियम आर टी ओ च्या कार्यालयात आणि इतर शहरांमध्ये लागू होतात." सर म्हणाले.. "पुण्यात हिरवा म्हणजे जा, भगवा म्हणजे जोरात जा आणि लाल म्हणजे थांबा पहा व जा!!" वर्गात कुजबुज सुरु झाली.
"सर म्हणजे सिग्नलला थांबायचंच नाही का? "
"थांबायचं ना! पण समोर मामा असेल तर.. मामा हा शब्द ट्राफिक पोलिसाला उद्देशून असतो हे वेगळे सांगणे न लगे. कुठल्या सिग्नलला थांबायचं आणि कुठल्या नाही हे अनुभवाने तुमच्या लक्षात येईल..." सर पुढे सांगू लागले "जर एखाद्या चौकातून डावीकडे वळायचे असेल तर सिग्नलचा नियम अस्सल पुणेकरांस मान्य नाही.. त्यामुळे डावीकडे जायचे असतानादेखील तुम्ही जर सिग्नल पडण्याची वाट बघत असाल आणि मागून कोणी हॉर्न वाजवू लागले तर तो दोष सर्वस्वी तुमचा असेल. म्हणून योग्य सवय अंगी बाणावलेलीच बरी!" सर सांगत होते.."तुम्हाला जे स्टडी मटेरियल दिले गेले आहे त्यामध्ये बरेचसे चौक,मुख्य रस्ते आणि तिथे अपेक्षित असणारे तुमचे वर्तन याचा तक्ता बनवला आहे...." फडाफडा पानं परतल्याचे आवाज येवू लागले..

मी चटकन नजर टाकली..त्यावर त्या चार्ट व्यतिरिक्त
कर्वे रस्यावरून डेक्कन कॉर्नर चौक मार्गे लकडीपूल -> प्रवेश बंद -> गेल्यास अलकाच्या चौकात मामा पावती फाडतात.
कर्वे रस्यावरून डेक्कन कॉर्नर चौक मार्गे गुडलक चौक -> सिग्नल कडे दुर्लक्ष करणे.
अलका चौकातून लक्ष्मी रस्त्याला प्रवेश बंद->कुमठेकर रस्त्यावरून कुलकर्णी पेट्रोलपंपाच्या मागच्या बाजूने पोलिसांना चकवून घुसता येते.
टिळक रोड वरचे सिग्नल आणि गर्दी टाळण्यासाठी ज्ञानप्रबोधिनीच्या रस्त्याने सरळ जावून बाजीराव रोड च्या अलीकडे उजवीकडे वळणे.
लालबहादूर शास्त्री रोड वरील लोकमान्य नगरचा सिग्नल वगळता इतर सिग्नलकडे दुर्लक्ष करणे.
असल्या काही प्रबोधनात्मक टीपा होत्या.
त्याचप्रमाणे "स्त्रियांचे वाहन कौशल्य","वृद्ध पादचा-यांचे रस्त्यांवरचे वर्तन","कार आणि बसवाल्यांशी हुज्जत" या विषयाशी संबंधित काही प्रश्न विचारले गेले. त्यावर सरांनी बहुमोल मार्गदर्शन केले.

'हुज्जत' या विषयावर १५-२० मिनिटं छोटेखानी व्याख्यान दिल्यावर सरांनी आमच्याकडून"बधीर" "माजोरी कुठचा!" "आंधळ्या" ,"बहि-या" हे शब्द आणि "रस्ता काय तुझ्या बापाचा समजलास काय रे मंद, कुठून कुठून गर्दी करायला पुण्यात येतात कोण जाणे.." हे वाक्य घोटवून मुखोद्गत करून घेतलं."हे वाक्य परवलीचं असल्याने कोणत्याही भांडणाचा शेवट करताना हे वाक्य मोठ्याने उच्चारावे व चटकन निघून जावे" असा सल्ला सरांनी दिला. तो आम्ही नोट डाऊन करून घेतला. 'इतरांनी याचाच प्रयोग आपल्यावर करू नये म्हणून कानात सदैव ईअरफोन्स असणे चांगलं म्हणजे इतरांच्या शिव्या,हॉर्न्स ऐकू येत नाही आणि आपल्याला एकाग्रता साधणं सोप जातं !' असं सुचावायलाही ते विसरले नाहीत!
तोपर्यंत चहापानाचा ब्रेक झाला.

ब्रेकमधेही सर व आमच्यात या ना त्या विषयावर चर्चा रंगत गेली. "प्रवेश बंद चा फलक केवळ शो साठी असतो" हाही सल्ला त्यांनी जाता जाता दिला. "कमीत कमी पैशात ट्राफिक पोलीस पासून कशी सुटका करून घ्यायची" याच्या १०१ क्लृप्त्या सर सांगणार होते पण त्यासाठी वेगळे पैसे पडतील हे कळल्यावर सगळे पांगले.. त्या भानगडीत माझ्या हातातला चहाचा कप गार झाला! मग काय करणार? गुपचूप चहा तिथल्याच झाडाच्या कुंडीत ओतून मी वर्गात जाऊन बसलो. तांडवकरांनी यावेळी स्वतःचं शब्दांचं त्यांच्या जिभेवर चालणारं तांडवनृत्य थांबवून प्रोजेक्टरवर एक व्हीडीओ चालू केला. त्यामध्ये पुण्यातल्या दुचाकीचालकांच्या सवयी रेकॉर्ड केलेल्या होत्या.. "नीट लक्ष देऊन बघा, खूप शिकण्यासारखं आहे यात.." सर सांगत होते. आधीच चहा झाला नव्हता आणि त्यात रेकॉर्डेड व्हीडीओ... माझ्या डोळ्यांवर झोपेनं गारुड केलं नसतं तरच नवल! प्रयत्न करूनही पापण्या एकमेकांपासून विलग व्हायला तयार नव्हत्या.शेवटी वर्गात जी ट्रिक वापरून मी काही मिनिटं निद्रादेवीसाठी अर्पण करत असे तीच मी इथेही वापरायचं ठरवलं. हनुवटी डाव्या हाताच्या तळव्यावर ठेवून बोटांनी डोळ्यांना आडोसा करून मी डोळे मिटले.

टिंक टिंक...टिंक टिंक... टेबल क्लॉकचा अलार्म वाजत होता. मी हात लांब करून गजर बंद केला. ..आणि चपापलो. मी आडवा झोपलोय? खाडकन झोप उडाली.मी उठून बसलो. 'कुठेय मी?' मी माझ्याच बेडवर होतो. घड्याळात पाहिलं. सकाळचे पाच वाजले होते. "मिशन रायडींग स्कूल सर्च" डायरी लाईट ब्लिंक करत मेमो दाखवू लागली. म्हणजे ते स्वप्न होतं तर..माझं डोकं जड झाल्यासारखं वाटत होतं. मी लाईट ऑन केला.

काय सालं स्वप्न होतं! अक्षरशः जगलो मी ते.. fan बंद करताच गादीवरच पडलेल्या नोटपॅडची पानं फडफडायची थांबली. "नोटपॅड? हे तर माझं नाहीये.." मी पुटपुटत ते उचलून बघितलं.. आतमध्ये माझ्याच हस्ताक्षरातल्या नोट्स होत्या.. आश्चर्यचकित होऊन मी त्या वाचायला लागलो..

'गावी शिकलेले आर टी ओ चे नियम पुण्यात लागू नाहीत..'
'गाडी चालवताना लांबचा विचार करायचा नाही..जवळचे विचार करायचे..'
'गाडीला हॉर्न हवा आणि न विसरता एका ठरावीक कालावधीनंतर हॉर्न वाजवत राहावा.'
'चालकाकडे इंडिकेटर्स,आरसे, हेल्मेट आणि लेनची शिस्त या गोष्टी नसाव्यात!'
मी अवाक झालो! काही सुचेना.. मी पूर्ण चक्रावून गेलो.

...समोरच असलेल्या टेबलावरचा भिंतीच्या आधाराने उभा केलेला देवांचा फोटो घसरून आडवा पडला होता. मी विचार करत तो उभा केला.. पण का कोण जाणे फोटोतला श्रीकृष्ण नेहमीपेक्षा जरा जास्तच हसत असल्यासारखा वाटत होता आणि फोटोतल्या शंकरानेदेखील मांडीची घडी बदलल्यासारखी दिसत होती!!
समाप्त.
(निर्विवादपणे पूर्णतः काल्पनिक!)